आस्थ्मा/दम (Asthma)
आस्थ्मा वा दम रोग फोक्सोको श्वासनलीलाई असर गर्ने दीर्घकालीन समस्या हो। आस्थ्मा हुँदा श्वासनली सुन्निन, साँघुरिन, र संवेदनशील हुन सक्छ, जसले गर्दा सास फेर्न गाह्रो हुन्छ।
आस्थ्माका लक्षण आउने-जाने हुन सक्छन्। सही इनहेलर, इनहेलर चलाउने सही तरिका, र नियमित जाँचले आस्थ्मालाई धेरै हदसम्म नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ। तर गम्भीर आस्थ्माको आक्रमण छिट्टै खतरनाक हुन सक्छ र तुरुन्त उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।
नेपालमा दम भन्ने शब्द प्रायः सास फेर्न गाह्रो हुने, सास फुल्ने, वा श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या जनाउन प्रयोग गरिन्छ। तर दम भन्नाले सधैं आस्थ्मा मात्र बुझिँदैन।
सास फेर्न गाह्रो हुने धेरै कारण हुन सक्छन्, जस्तै आस्थ्मा , COPD, छातीको संक्रमण, मुटुसम्बन्धी समस्या, रगतको कमी, चिन्ता, एलर्जी, वा अन्य रोगहरू। यो पृष्ठ विशेष रूपमा आस्थ्माको बारेमा जानकारी दिनका लागि तयार गरिएको हो।
सास फेर्न गाह्रो हुने विभिन्न कारणहरू र तिनका फरकबारे छोटकरीमा जान्नका लागि सास फेर्न गाह्रो हुने (Shortness of Breath) सम्बन्धी पृष्ठ हेर्नुहोस्।
लक्षणहरू
आस्थ्माका सामान्य लक्षणहरूमा:
सास फेर्दा सिटी बजेजस्तो आवाज आउनु जसलाई wheezing भनिन्छ
सास फेर्न गाह्रो हुनु
खोकी लाग्नु, विशेष गरी राति वा बिहान सबेरै
छाती कस्सिएको वा भारी भएको महसुस हुनु
व्यायाम, चिसो हावा, धुलो, धुवाँ, परागकण, संक्रमण, वा गन्धले लक्षण बढ्नु
केही व्यक्तिमा wheezing आवाजभन्दा मुख्य समस्या बारम्बार खोकी लाग्नु हुन सक्छ।
खतराका संकेत
आस्थ्मा भएको व्यक्तिमा तलका कुनै लक्षण भएमा तुरुन्त नजिकको अस्पताल जानुहोस् वा एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएमा फोन गर्नुहोस्:
धेरै सास फेर्न गाह्रो हुनु वा सास फेर्न संघर्ष गरिरहेको हुनु
सास फेर्न गाह्रो भएकाले पूरा वाक्य बोल्न नसक्नु
ओठ, अनुहार, वा औँला निलो, खैरो, वा धेरै फिक्का देखिनु
असामान्य रूपमा निद्रालु, अलमलिएको जस्तो, धेरै थकित, बेहोसजस्तो, वा उठाउन गाह्रो हुनु
छाती धेरै कस्सिनु, सास फेर्दा सिटी बजेजस्तो आवाज (wheezing), वा खोकी झन् बढ्दै जानु
चिकित्सकले दिएको राहत दिने इनहेलर प्रयोग गर्दा पनि सुधार नहुनु
लक्षण छिट्टै बिग्रँदै जानु
गाह्रो भएको व्यक्तिलाई सिधा बसाल्नुहोस् र शान्त रहन सहयोग गर्नुहोस्। उपलब्ध भएमा, उनीहरूको आस्थ्माको रिलिभर इनहेलर तोकिए अनुसार प्रयोग गर्न सहयोग गर्नुहोस्। समन्यतय सुत्दा वा पल्टिदा शासफेर्न अजै गाह्रो हुन सक्छ त्यसैले सके सम्म सिधा बसाल्नुहोस् र आकस्मिक सहायता खोज्न ढिलाइ नगर्नुहोस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
- चिकित्सकले बताएअनुसार नियमित रोकथाम गर्ने इनहेलर प्रयोग गर्नुहोस्, लक्षण नभए पनि।
- राहत दिने इनहेलर सधैं उपलब्ध राख्नुहोस् र खाली वा म्याद सकिएको छैन भन्ने जाँच गर्नुहोस्।
- डाक्टर, नर्स, वा फार्मासिस्टलाई तपाइको इनहेलर चलाउने तरिका जाँच गर्न भन्नुहोस्।
- स्पेसर सिफारिस गरिएको छ भने त्यो प्रयोग गर्नुहोस्।
- धूम्रपान, भेप, र अरूले तानेको धुवाँ (second hand smoke) बाट बच्नुहोस्।
- धुलो, धुवाँ, चिसो हावा, घरपालुवा जनावर, परागकण, वा संक्रमणजस्ता आफ्ना ट्रिगर चिन्नुहोस्।
- आस्थ्मा नियन्त्रणमा हुँदा शारीरिक रूपमा सक्रिय रहनुहोस्, तर व्यायामले लक्षण बढाउँछ भने आफ्नो कार्ययोजना पालना गर्नुहोस्।
- नियमित आस्थ्मा जाँच गराउनुहोस् र लिखित दम कार्ययोजना माग्नुहोस्।
उपचार
आस्थ्माको उपचार प्रायः इनहेलरबाट गरिन्छ, जसले औषधि सिधै फोक्सोसम्म पुर्याउँछ।
रोकथाम गर्ने इनहेलरले श्वासनलीको सुन्निन कम गर्छ र लक्षण तथा दमको आक्रमणको जोखिम घटाउँछ। यो प्रायः नियमित रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
राहत दिने इनहेलरले लक्षण हुँदा श्वासनलीलाई छिट्टै खुलाउन मद्दत गर्छ। यो बारम्बार चाहिन थालेमा दम राम्रोसँग नियन्त्रणमा छैन भन्ने संकेत हुन सक्छ र डाक्टरसँग जाँच गराउनुपर्छ।
केही व्यक्तिलाई संयोजन इनहेलर, थप औषधि, वा गम्भीर अवस्थामा छोटो समयका लागि स्टेरोइड ट्याब्लेट चाहिन सक्छ। सही उपचार उमेर, लक्षण, पहिलेका आक्रमण, इनहेलर चलाउने तरिका, र उपलब्ध औषधिमा निर्भर हुन्छ।
अरूको इनहेलर प्रयोग नगर्नुहोस् र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना औषधिको मात्रा परिवर्तन नगर्नुहोस्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
- मेरा लक्षण दमका कारण हुन् कि अरू कुनै कारणले?
- मलाई सास फेर्ने परीक्षण वा पिक फ्लो जाँच आवश्यक छ?
- कुन इनहेलर दैनिक रोकथामका लागि हो र कुन छिटो राहतका लागि हो?
- मैले इनहेलर सही तरिकाले प्रयोग गरिरहेको छु कि छैन जाँच गरिदिनुहुन्छ?
- मलाई स्पेसर चाहिन्छ?
- मेरा दमका ट्रिगर के हुन सक्छन् र तिनबाट कसरी बच्न सक्छु?
- लक्षण बिग्रिएमा वा दमको आक्रमण भएमा मैले के गर्ने?
- मलाई लिखित दम कार्ययोजना दिन सक्नुहुन्छ?
- मैले कति समयपछि दमको जाँच गराउनुपर्छ?
- कहिले तुरुन्त अस्पताल वा आकस्मिक सहायता खोज्नुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।