कन्जङ्क्टिभाइटिस (Conjunctivitis)
कन्जङ्टिभाइटिस [आँखा रातो हुने रोग] लाई प्रायः "रातो आँखा" वा "पिंक आई" पनि भनिन्छ। यो एउटा सामान्य समस्या हो जसमा सामान्यतया दुवै आँखा एकैसाथ प्रभावित हुन्छन्। यसमा आँखा रातो हुने, चिलाउने, पानी आउने र कहिलेकाहीँ चिल्लो पदार्थ निस्किएर बिहान उठ्दा परेलामा सुकेर टाँसिने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्।
कन्जङ्टिभाइटिस ब्याक्टेरिया वा भाइरसको संक्रमणले हुन सक्छ, वा Pollen (पराग) र धूलोजस्ता कुराहरूबाट एलर्जीको प्रतिक्रियाले पनि हुन सक्छ। संक्रमण एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सजिलै सर्न सक्छ, तर एलर्जी भने सर्दैन।
धेरैजसो अवस्थामा कन्जङ्टिभाइटिस सामान्य हुन्छ र एक-दुई हप्तामा आफैँ ठिक हुन्छ। आँखा सफा राख्ने र पूरै निको नभएसम्म कन्ट्याक्ट लेन्स नलगाउनाले राहत मिल्छ। केही प्रकारमा चाहिँ डाक्टरले लेखिदिएको एन्टिबायोटिक आँखाको थोपाजस्ता उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ।
कन्जङ्टिभाइटिस सामान्यतया गम्भीर समस्या होइन, तर आँखामा दुखाइ हुने, देख्न गाह्रो हुने वा धेरै नै रातो हुने जस्ता लक्षणहरू देखिएमा चाँडै डाक्टरकहाँ जानु आवश्यक छ।
लक्षणहरू
कन्जङ्क्टिभाइटिसका लक्षणहरू
यो रोग प्रायः दुवै आँखामा एकैसाथ देखापर्छ र यसले आँखामा यस्ता समस्याहरू ल्याउन सक्छ:
आँखा रातो वा गुलाबी देखिनु
आँखाभित्र केही कुरा खरिरहेको जस्तो वा जलन भएको महसुस हुनु
आँखाबाट पिप निस्कनु र त्यो परेलामा टाँसिनु
आँखा चिलाउनु
आँखाबाट पानी बग्नु
जब कन्जङ्क्टिभाइटिसले चिप्लो पिप उत्पन्न गर्छ, यो एक जनाबाट अर्को जनामा सर्न सक्छ। यदि तपाईंको आँखा रातो छ र खरिएको वा केही परेको जस्तो महसुस भइरहेको छ भने, यस्तो प्रकारको कन्जङ्क्टिभाइटिस पनि सर्न सक्ने खालको हुन्छ।
तर पराग [Pollen] जस्ता कुराहरूबाट एलर्जीका कारण हुने कन्जङ्क्टिभाइटिसले आँखा रातो बनाउँछ र पानी बगाउँछ, तर यो अरूमा सर्दैन।
खतराका संकेत
यदि तपाईंको शिशुका आँखाहरू रातो र टाँसिने किसिमका छन् भने, चाँडै डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउनुस्। यो अझ जरुरी छ यदि शिशु ३० दिनभन्दा सानो छ भने - तुरुन्तै उपचार खोज्नुस्।
यदि तपाईं कन्ट्याक्ट लेन्स लगाउनुहुन्छ र आँखा रातो हुने, पिलपिल गर्ने जस्ता लक्षणहरूका साथसाथै आँखाको परेलामा दाग देख्नुभयो भने, डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउनुस्। यो तपाईंको लेन्सबाट एलर्जी भएको हुन सक्छ।
यदि आँखा रातो हुने लक्षणहरू ७ दिनपछि पनि ठीक भएनन् भने, स्वास्थ्य सल्लाह लिनुस्।
तपाईंलाई वा तपाईंको बच्चालाई तलका कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल वा स्वास्थ्य सेवामा जानुस्:
आँखामा दुखाइ हुनु
उज्यालोमा आँखा चिम्लिने वा असहज महसुस हुनु
देख्ने क्षमतामा परिवर्तन आउनु, जस्तै लहरिएको धर्का देखिनु वा चमक देखिनु
एउटा वा दुवै आँखा धेरै रातो हुनु
३० दिनभन्दा सानो शिशुको आँखा रातो र टाँसिने हुनु
यी लक्षणहरू आँखाको गम्भीर समस्याको संकेत हुन सक्छन् र छिटो जाँच गराउनु जरुरी छ। आफैँ ठीक होला भनेर पर्खनु हुँदैन। जति सक्दो चाँडो नजिकको डाक्टर, स्वास्थ्यकर्मी वा आपतकालीन स्वास्थ्य सेवामा सम्पर्क गर्नुस्। सानो बच्चाहरूका लागि, विशेषगरी ५ वर्षभन्दा साना बालबालिकाका लागि, ढिला नगरी सहायता लिनुस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
आँखा निको हुँदासम्म घरमै हेरचाह गरेर असहजता कम गर्न सकिन्छ।
उमालेर चिसो पारेको पानीले आँखाको वरिपरि सफा गर्नुहोस्। सफा कपासको प्याड वा कपडा पानीमा भिजाएर बिस्तारै पलकमा पुछ्नुहोस् जसले गर्दा जमेको फोहोर हट्छ। संक्रमण एकबाट अर्को आँखामा नसर्ओस् भनेर प्रत्येक आँखाका लागि छुट्टाछुट्टै कपडा प्रयोग गर्नुहोस्।
बन्द आँखामा केही मिनेटका लागि चिसो र भिजेको कपडा राख्नुहोस्, यसले जलन र असहजता कम गर्न मद्दत गर्छ।
आँखा पूरै निको नभएसम्म कन्ट्याक्ट लेन्स नलगाउनुहोस्।
लक्षण कम गर्न उपयुक्त आँखाको थोपा वा एन्टिहिस्टामिन [एलर्जी र जलन घटाउने औषधि] उपयोग गर्नसकिन्छ । दुई वर्षभन्दा कम उमेरका बच्चाहरूका लागि कुनै पनि उपचार सुरु गर्नुअघि डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीको परामर्स लिनु आवश्यक पर्छ।
उपचार
यदि तपाईंलाई तलका मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै डाक्टर, स्वास्थ्यकर्मी, वा आकस्मिक सेवामा जानुहोस्:
आँखामा दुखाइ हुनु
उज्यालोमा आँखा असहज हुनु
देख्ने तरिकामा परिवर्तन आउनु, जस्तै लहरिएको रेखा देखिनु वा चम्किलो प्रकाश देखिनु
एउटा वा दुवै आँखा धेरै रातो हुनु
३० दिनभन्दा कम उमेरको नवजात शिशुको आँखा रातो वा चिप्लो भएमा
यी लक्षणहरू कुनै गम्भीर आँखाको समस्याको संकेत हुन सक्छन्, त्यसैले चाँडै उपचार गराउनु जरुरी छ।
कन्जंक्टिभाइटिसको उपचार:
कन्जंक्टिभाइटिसको सही उपचार यसको कारणमा भर पर्छ।
यदि यो ब्याक्टेरियाको संक्रमण ले भएको हो भने, डाक्टरले एन्टिबायोटिक लेखिदिन सक्नुहुन्छ। तर भाइरस वा एलर्जीले गर्दा भएको कन्जंक्टिभाइटिसमा एन्टिबायोटिकले काम गर्दैन। त्यसैले उपचार सुरु गर्नुअघि रोगको कारण थाहा पाउनु महत्त्वपूर्ण छ।
कहिलेकाहीँ कन्जंक्टिभाइटिस यौन सम्पर्कबाट सर्ने संक्रमणको कारणले पनि हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा यो रोग निको हुन अरू प्रकारको कन्जंक्टिभाइटिसभन्दा बढी समय लाग्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
- मेरो आँखा रातो हुनु (conjunctivitis) ब्याक्टेरियाको संक्रमण कारण भएको हो, भाइरसले गर्दा हो, वा एलर्जीले गर्दा हो?
- यो आफैं ठीक हुन्छ कि औषधि खानु पर्छ?
- यदि तपाईंले आँखाको थोपा (eye drops) वा अन्य औषधि दिनुहुन्छ भने, ती कसरी र कति दिनसम्म प्रयोग गर्ने?
- यो रोग घरका अरू मान्छेलाई सर्न सक्छ? सर्न नदिन मैले के-के सावधानी अपनाउनु पर्छ?
- म कति चाँडो काम, स्कुल, वा दैनिक दिनचर्यामा फर्कन सक्छु?
- कन्ट्याक्ट लेन्स कहिलेदेखि फेरि लगाउन मिल्छ?
- कुन-कुन लक्षण देखिएमा तुरुन्त फेरि डाक्टरकहाँ आउनु पर्छ?
- मेरो बच्चाको आँखा पनि रातो र टाँसिलो भएको छ - उसलाई पनि यही समस्या हुन सक्छ? उसको उपचार मेरोभन्दा फरक हुन्छ?
- के यो एलर्जीले गर्दा पनि हुन सक्छ? यदि हो भने, के कारणले एलर्जी भएको हो भनेर कसरी थाहा पाउने?
- एक हप्तापछि पनि सुधार नभएमा, मेरो अर्को कदम के हुनु पर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।