भारी महिनावारी (Heavy periods)
महिनावारी हुँदा अत्यधिक रक्तस्राव भएर दैनिक जीवनमै असर पर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा प्याड बारम्बार फेर्नुपर्ने, एकैपटक दुईवटा महिनावारीका सामग्री (जस्तै: प्याड र ट्याम्पोन) सँगै प्रयोग गर्नुपर्ने, रगतका ठूला-ठूला चोक्टा जाने, कपडा वा ओछ्यानमा रगत चुहिने वा सात दिनभन्दा बढी समयसम्म रक्तस्राव हुने हुन सक्छ। धेरै रगत बग्दा शरीरमा रगतको कमी - रक्तअल्पता भई थकान, कमजोरी वा सास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन्।
कहिलेकाहीँ अत्यधिक रक्तस्राव हुनुको निश्चित कारण पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ। यद्यपि, यसका सम्भावित कारणहरूमा पाठेघरमा पलाउने डल्लो (fibroids), एडिनोमायोसिस (adenomyosis), इन्डोमेट्रियोसिस (endometriosis), अनियमित डिम्ब निष्कासन (irregular ovulation), रगत बग्ने रोग (bleeding disorders) वा रगत पातलो बनाउने औषधिको प्रयोगहरु हुन सक्छन्। यसको उपचारको मुख्य उद्देश्य रक्तस्राव नियन्त्रण गरी महिनावारीका कारण दैनिक जीवनमा परेको नकारात्मक असरलाई कम गर्नु हो।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने लक्षणहरू:
प्रत्येक एकदेखि दुई घण्टामा प्याड फेर्नुपर्ने
दुईवटा महिनावारीका सामग्री सँगै प्रयोग गर्नुपर्ने
सात दिनभन्दा लामो समयसम्म रगत बग्ने
करिब २.५ सेन्टिमिटरभन्दा ठूला रगतका चोक्टा बग्ने
कपडा वा ओछ्यानसम्म रगत चुहिने
रगत बग्ने डरले काम, पढाइ, व्यायाम, यात्रा वा सामाजिक कार्यक्रममा जान नसक्ने
तल्लो पेट दुख्ने, भारी हुने, दबाब महसुस हुने वा महिनावारी धेरै दुख्ने
रगतको कमीका कारण थकान, चक्कर, टाउको दुखाइ, शरीर फिक्का हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा मुटु ढुकढुक गर्ने
खतराका संकेत
यी अवस्थामा तुरुन्त स्वास्थ्य सहायता लिनुहोस्:
अत्यधिक रगत बगिरहेको छ र चक्कर, बेहोस हुने जस्तो, अलमल वा धेरै अस्वस्थ महसुस भइरहेको छ
बेहोस हुनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु वा छाती दुख्नु
तल्लो पेट एकदमै दुख्नु वा दुखाइ छिट्टै बढ्दै जानु
गर्भ रहन सक्ने सम्भावना छ र धेरै रगत बग्नुका साथै पेट दुख्नु, काँधको टुप्पो दुख्नु वा चक्कर लाग्नु
बच्चा जन्माएपछि वा हालैको गर्भावस्थापछि धेरै रगत बग्नु
यी अवस्थामा छिट्टै स्वास्थ्यकर्मीबाट जाँच गराउनुहोस्:
महिनावारीको बीचमा वा यौनसम्पर्कपछि रगत आउनु
महिनावारी बन्द भइसकेपछि फेरि रगत आउनु
महिनावारी अचानक पहिलेभन्दा धेरै वा अनियमित हुनु
तल्लो पेट लगातार दुख्नु, फुल्नु वा दबाब महसुस हुनु
कारण नखुलेको तौल घट्नु
पहिलो महिनावारीदेखि नै धेरै रगत जाने र आफू वा नजिकको परिवारका सदस्यलाई सजिलै नीलडाम पर्ने वा रगत बग्ने समस्या हुनु
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
महिनावारी भएको दिन, रगतका चोक्टा, दुखाइ र प्याड कति पटक फेर्नुपर्यो भन्ने विवरण डायरीमा लेखेर राख्नुहोस्।
यसले काम, पढाइ, निद्रा, यात्रा वा व्यायाममा कस्तो असर पारेको छ भन्ने पनि नोट गर्नुहोस्।
धेरै रगत गएको बेला पर्याप्त पानी पिउनुहोस्।
दाल, गेडागुडी, हरियो सागपात, अण्डा, मासु वा आइरन मिसाइएका खानेकुरा समावेश भएको सन्तुलित खाना खानुहोस्।
आवश्यक पर्दा आराम गर्नुहोस्, तर गम्भीर समस्या बारम्बार घरमै सहेर नबस्नुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना आइरनको चक्की सुरु नगर्नुहोस्।
आफूले प्रयोग गर्ने गर्भनिरोधक, गर्भधारणको योजना र सबै औषधिबारे डाक्टरलाई बताउनुहोस्।
रगत पातलो बनाउने औषधि डाक्टरको सल्लाहबिना बन्द नगर्नुहोस्।
उपचार
डाक्टरले कति रगत जान्छ, दुखाइ छ कि छैन, गर्भ रहने सम्भावना, गर्भनिरोधक, प्रयोग भइरहेका औषधि र समस्याले दैनिक जीवनमा पारेको असरबारे सोध्न सक्छन्। धेरै रगत जाने महिनावारी भएका सबैलाई सामान्यतया रक्त परीक्षण गरिन्छ। लक्षणअनुसार गर्भ परीक्षण, तल्लो पेटको जाँच, अल्ट्रासाउन्ड वा हिस्टेरोस्कोपी आवश्यक हुन सक्छ।
उपचार जहिलेपनि सम्भावित कारण, अन्य स्वास्थ्य समस्या, आफ्नो रोजाइ र भविष्यमा गर्भधारण गर्ने योजनाअनुसार तय गरिन्छ। जसमा:
पाठेघरभित्र राखिने हर्मोनयुक्त साधन (IUS)
रगत बग्ने मात्रा घटाउने ट्रानेक्सामिक एसिड
रगत र महिनावारीको दुखाइ कम गर्न सक्ने एन्टिइन्फ्लेमेटरी औषधि
हर्मोनयुक्त गर्भनिरोधक (COCP)
प्रोजेस्टोजेन औषधि
औषधि उपयुक्त नभएमा वा प्रभावकारी नभएमा विशेषज्ञले पोलिप वा मासुको डल्लो हटाउने, पाठेघरको भित्री तहको उपचार, मायोमेक्टोमी, पाठेघरको रक्तनली बन्द गर्ने उपचार वा पाठेघर हटाउने शल्यक्रियाबारे छलफल गर्न सक्छन्। केही उपचारले तपाइको भविष्यको गर्भधारणमा असर पार्न सक्छ, त्यसैले निर्णय गर्नुअघि यसबारे स्पष्ट छलफल गर्नु आवश्यक हुन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के धेरै रगत बगेकाले मेरो शरीरमा रगतको कमी भएको हुन सक्छ?
मलाई रक्त परीक्षण, अल्ट्रासाउन्ड वा हिस्टेरोस्कोपीको आवश्यक छ?
मेरो महिनावारी धेरै हुने सम्भावित कारणहरु के के हुन्?
मेरा अन्य स्वास्थ्य समस्यासँग कुन उपचार सुरक्षित हुन्छ?
हालको उपचारले गर्भनिरोध वा भविष्यको गर्भधारणमा कस्तो असर पर्छ?
औषधिले काम गरिरहेको छ कि छैन भनेर कति समयपछि मूल्याङ्कन गर्ने?
कुन परिवर्तन देखिए तुरुन्त स्वास्थ्य सहायता लिनुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।