एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis) : एक गम्भीर एलर्जी प्रतिक्रिया
एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis) एउटा गम्भीर र ज्यान जोखिममा पार्न सक्ने एलर्जीको प्रतिक्रिया हो, जो धेरै छिट्टै हुन्छ। यो केही खाना, औषधि, वा कीराको टोकाइजस्ता सामान्य कारणहरूले पनि हुन सक्छ। यसका लक्षणहरू चाँडै चिन्न सक्नु र तुरुन्त चिकित्सा सहायता लिनु अत्यन्त जरुरी छ। यदि तपाईंलाई वा नजिकैको कसैलाई एनाफाइल्याक्सिसको प्रतिक्रिया भइरहेको शंका लाग्यो भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल वा आपतकालीन स्वास्थ्य सेवामा जानुहोस्।
लक्षणहरू
एनाफाइल्याक्सिसका लक्षणहरू धेरै छिटो देखा पर्छन्। प्रायः कुनै एलर्जी लाग्ने चीजको सम्पर्कमा आएको केही मिनेटभित्रै यी लक्षणहरू सुरु हुन्छन्। सामान्यतया केही खानेकुरा, औषधि, वा किराले टोकेमा यस्तो हुन सक्छ।
लक्षणहरूमा यी कुराहरू पर्न सक्छन्:
घाँटी र जिब्रो सुन्निनु।
सास फेर्न गाह्रो हुनु, वा सास धेरै छिटो चल्नु।
निल्न गाह्रो हुनु, घाँटीमा कसिएजस्तो महसुस हुनु, वा आवाज बस्नु।
घरघर आवाज आउनु, खोकी लाग्नु, वा सास लिँदा आवाज निस्कनु।
एकदमै थकान लाग्नु वा अलमलिनु।
टाउको घुमेजस्तो लाग्नु, रिङटा लाग्नु, वा बेहोस हुनु।
छाला छुँदा चिसो लाग्नु।
छाला, ओठ, वा जिब्रो निलो, खैरो, वा एकदमै फिक्का देखिनु। कालो छाला भएका मानिसहरूमा यो परिवर्तन हत्केला वा पाइतालामा बढी स्पष्ट देखिन सक्छ।
छालामा सुन्निएको, उठेको वा चिलाउने दाना वा रातो डाम पनि देखिन सक्छ।
खतराका संकेत
यी मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल वा आपतकालीन स्वास्थ्य सेवामा जानुहोस्।
ओठ, मुख, घाँटी, वा जिब्रो अचानक सुन्निन थाल्छ।
सास धेरै छिटो चल्छ वा सास फेर्न गाह्रो हुन्छ। सास फेर्दा सिठी बजेजस्तो आवाज (wheezing) आउन सक्छ। घाँटी थुनिएजस्तो वा सास अड्किएजस्तो महसुस हुन सक्छ।
घाँटी कसिएजस्तो लाग्छ वा निल्न गाह्रो हुन्छ।
छाला, जिब्रो, वा ओठ निलो, खैरो, वा फिक्का हुन्छ। कालो छाला भएका मान्छेमा यो परिवर्तन हत्केला वा पैतालामा हेर्नुहोस्।
मान्छे अचानक अलमलिन थाल्छ, निद्रा लाग्छ, वा टाउको घुम्छ।
कोही बेहोस हुन्छ र उठाउन सकिँदैन।
बच्चाको शरीर ढिलो र सुस्त हुन्छ, सामान्यजस्तो प्रतिक्रिया देखाउँदैन। उदाहरणका लागि, टाउको एकातिर लड्किन सक्छ, टाउको उठाउन वा अनुहारमा ध्यान दिन गाह्रो हुन सक्छ।
बिरामी मान्छेको शरीरमा सुन्निएको, उठेको, वा चिलाउने दाग (ठेउला) पनि देखिन सक्छ।
यी लक्षणहरू गम्भीर एलर्जिक प्रतिक्रियाको संकेत हुन सक्छन्। त्यस्तो अवस्थामा अस्पतालमा तुरुन्तै उपचार गराउनु जरुरी छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
यदि तपाईंलाई वा तपाईंको नजिकैको कसैलाई एनाफिलेक्टिक रिएक्शन भइरहेको छ जस्तो लाग्छ भने, तुरुन्तै यी कदमहरू चाल्नुहोस्:
१. एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्: यदि तपाईंसँग अटो-इन्जेक्टर (जस्तै EpiPen वा यस्तै अन्य उपकरण) छ भने, तुरुन्तै प्रयोग गर्नुहोस्। उपकरणमा लेखिएको निर्देशन ध्यानपूर्वक पालना गर्नुहोस्।
२. आपतकालीन सहायता बोलाउनुहोस्: तुरुन्तै आपतकालीन चिकित्सा सहायता माग्नुहोस्। एनाफिलेक्सिस भएको शंका छ भनेर स्पष्ट रूपमा बताउनुहोस्।
३. सावधानीपूर्वक विश्राम गर्नुहोस्: ढाड भुइँमा टेकेर सिधा सुत्नुहोस्। खुट्टा अलिकति माथि उठाउन सक्नुहुन्छ। सास फेर्न गाह्रो भएमा, काँध अलि उठाउनुहोस् वा बिस्तारै बस्ने कोसिस गर्नुहोस्। यदि तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ भने, बायाँ पल्टो लगाएर विश्राम गर्नुहोस्।
४. कीराको खील निकाल्नुहोस्: यदि कीराको खीलले यो प्रतिक्रिया भएको हो र खील अझै छालामा गडेको छ भने, बिस्तारै निकाल्नुहोस्।
५. दोस्रो अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्: ५ मिनेटपछि पनि लक्षणहरू सुधार नभएमा, दोस्रो एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्।
महत्त्वपूर्ण: अलि ठिक भएजस्तो लागे पनि उठ्ने वा हिँड्ने प्रयास नगर्नुहोस्। चिकित्सा सहायता नआउन्जेल सुतिरहनुहोस्।
एनाफिलेक्टिक प्रतिक्रियाबाट बच्न वा यस्तो अवस्था आइहाले तयार रहन तपाईं यी कदमहरू चाल्न सक्नुहुन्छ:
गर्नुपर्ने कुराहरू:
आफ्नो ट्रिगर (प्रतिक्रिया बढाउने कुरा) बाट टाढा रहनुहोस्: तपाईंलाई एलर्जी हुने खाना, औषधि वा अन्य कुराहरूबाट दूरी राख्नुहोस्। जस्तै, खानाले एलर्जी हुन्छ भने, खाना किन्दा लेबल सधैं ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस्। रेस्टुरेन्टमा अर्डर गर्नुअघि आफ्नो एलर्जीबारे त्यहाँका कर्मचारीलाई जानकारी दिनुहोस्।
दुईवटा अटो-इन्जेक्टर सँगै राख्नुहोस्: दुईवटा एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर सधैं आफूसँग राख्नुहोस्।
म्याद जाँच गर्नुहोस्: आफ्ना अटो-इन्जेक्टरहरूको म्याद नियमित रूपमा जाँच्नुहोस्। म्याद सकिनुअघि नै नयाँ ल्याउनुहोस्।
प्रयोग गर्न सिक्नुहोस्: आफ्नो अटो-इन्जेक्टर सही तरिकाले कसरी प्रयोग गर्ने भनेर सिक्नुहोस्। अभ्यासका लागि ट्रेनर इन्जेक्टर (सुई र औषधि नभएको अभ्यास उपकरण) प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो कसरी पाउने भन्ने बारेमा आफ्नो डाक्टर वा फार्मासिस्टसँग सोध्नुहोस्।
अरूलाई पनि सिकाउनुहोस्: आफ्नो परिवार, साथीभाइ, सहकर्मी वा हेरचाह गर्ने व्यक्तिलाई आपतकालमा अटो-इन्जेक्टर कसरी र कहिले प्रयोग गर्ने भनेर सिकाउनुहोस्।
सुरुमै प्रयोग गर्नुहोस्: एनाफिलेक्सिस भएको शंका लागेमा, लक्षण हल्का देखिए पनि तुरुन्तै अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्।
मेडिकल अलर्ट गहना लगाउनुहोस्: आफ्नो एलर्जीबारे जानकारी लेखिएको मेडिकल अलर्ट ब्रेसलेट वा हार लगाउनुहोस्। यसले आपतकालमा अरूले तपाईंलाई सहायता गर्न सजिलो हुन्छ।
उपचार
एनाफाइलेक्सिस एउटा गम्भीर स्वास्थ्य समस्या हो र यसको तुरुन्तै अस्पतालमा उपचार गर्नु जरुरी छ।
अस्पतालमा डाक्टरले तपाईंलाई केही महत्त्वपूर्ण उपचार दिनुहुनेछ। यसमा प्रायः यी कुराहरू पर्छन्:
एड्रिनालिन (Adrenaline) - सुई लगाएर वा नसाबाट दिन सकिन्छ।
अक्सिजन - सास लिन सहज होस् भनेर।
तरल पदार्थ (Fluids) - नसाबाट ड्रिपपनि दिन सकिन्छ।
सुरुको उपचारपछि, डाक्टरले तपाईंलाई केही समय अस्पतालमै राखेर हेर्नुहुनेछ। यो अवधि सामान्यतया २ देखि १२ घण्टासम्म हुन्छ। कहिलेकाहीँ यसभन्दा बढी समय पनि बस्नु पर्न सक्छ।
घर जानुअघि, अस्पतालका कर्मचारीले तपाईंलाई दुईवटा एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर (Adrenaline auto-injector) दिनुपर्छ, वा त्यसको पर्जी (prescription) दिनुपर्छ। यो उपकरण घरमा राख्नका लागि हो - यदि फेरि कहिले गम्भीर एलर्जीको प्रतिक्रिया आयो भने आफैंले सुई लगाउन सकियोस् भनेर। एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर एउटा विशेष र सजिलैसँग प्रयोग गर्न मिल्ने उपकरण हो। यो कसरी प्रयोग गर्ने भनेर तपाईंलाई राम्ररी सिकाइनु अत्यन्त जरुरी छ। नयाँ उपकरण लिँदा हरेक पटक तालिम लिनुहोस्।
तपाईंलाई एलर्जी विशेषज्ञकहाँ पनि पठाइन सक्छ। यस्ता डाक्टरले थप परीक्षण गरेर तपाईंको एलर्जीको कारण पत्ता लगाउन र उपयुक्त सल्लाह दिन सक्नुहुन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
यहाँ एनाफाइल्याक्सिस बारे डाक्टरसँग सोध्न मिल्ने केही उपयोगी प्रश्नहरू छन्:
आफ्नो अवस्था बुझ्न
मलाई यो एलर्जीको प्रतिक्रिया कुन कारणले भएको होला?
फेरि यस्तै प्रतिक्रिया हुने सम्भावना कति छ?
थप परीक्षणका लागि के मैले एलर्जी विशेषज्ञकहाँ जानु पर्छ?
एलर्जी व्यवस्थापन गर्न
कुन खाना, औषधि वा अन्य चिजहरूबाट टाढा बस्नु पर्छ?
मलाई ठ्याक्कै कुन कुराले एलर्जी छ भनेर कसरी थाहा पाउन सकिन्छ?
अटो-इन्जेक्टर (एलर्जीको आपतकालीन सुई) प्रयोग गर्न
मेरो एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर सही तरिकाले कसरी प्रयोग गर्ने भनेर देखाइदिनु हुन्छ?
कति वटा अटो-इन्जेक्टर साथमा राख्नु पर्छ, र कहाँ राख्ने?
गल्तीले अटो-इन्जेक्टर लागेमा के गर्ने?
प्रतिक्रिया पहिचान गर्न
कुन बेला अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नु पर्छ भनेर कसरी थाहा पाउने?
प्रतिक्रिया सुरु भएको महसुस गर्दा पहिले के गर्ने?
अटो-इन्जेक्टर लगाइसकेपछि पनि कुन परिस्थितिमा आपतकालीन सहायता बोलाउनु पर्छ?
दैनिक जीवन र सावधानी
कुनै खास गतिविधि वा ठाउँमा विशेष सावधानी अपनाउनु पर्छ?
परिवार, साथीभाइ वा कार्यस्थलमा कस्तो जानकारी दिनु उचित हुन्छ?
के म मेडिकल अलर्ट ब्रेसलेट (आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था लेखिएको पहिरन) लगाउनु पर्छ?
नियमित जाँच र उपचार
कति समयमा एक पटक जाँच गराउन आउनु पर्छ?
गम्भीर प्रतिक्रियाको जोखिम कम गर्न कुनै दीर्घकालीन उपचारको विकल्प छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।