एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis): एक गम्भीर एलर्जी प्रतिक्रिया
एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis) एउटा गम्भीर र ज्यान जोखिममा पार्न सक्ने एलर्जीको प्रतिक्रिया हो, जो धेरै छिट्टै हुन्छ। यो केही खाना, औषधि, वा कीराको टोकाइजस्ता सामान्य कारणहरूले पनि हुन सक्छ। यसका लक्षणहरू चाँडै चिन्न सक्नु र तुरुन्त चिकित्सा सहायता लिनु अत्यन्त जरुरी छ। यदि तपाईंलाई वा नजिकैको कसैलाई एनाफाइल्याक्सिसको प्रतिक्रिया भइरहेको शंका लाग्यो भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल वा आपतकालीन स्वास्थ्य सेवामा जानुहोस्।
खतराका संकेत
एनाफाइल्याक्सिसका लक्षणहरू धेरै छिटो देखा पर्छन्। प्रायः कुनै एलर्जी लाग्ने चीजको सम्पर्कमा आएको केही मिनेटभित्रै यी लक्षणहरू सुरु हुन्छन्। सामान्यतया केही खानेकुरा, औषधि, वा किराले टोकेमा यस्तो हुन सक्छ।
लक्षणहरूमा यी कुराहरू पर्न सक्छन्:
घाँटी र जिब्रो सुन्निनु।
सास फेर्न गाह्रो हुनु, वा सास धेरै छिटो चल्नु।
निल्न गाह्रो हुनु, घाँटीमा कसिएजस्तो महसुस हुनु, वा आवाज बस्नु।
घरघर आवाज आउनु, खोकी लाग्नु, वा सास लिँदा आवाज निस्कनु।
एकदमै थकान लाग्नु वा अलमलिनु।
टाउको घुमेजस्तो लाग्नु, रिङटा लाग्नु, वा बेहोस हुनु।
छाला छुँदा चिसो लाग्नु।
छाला, ओठ, वा जिब्रो निलो, खैरो, वा एकदमै फिक्का देखिनु। कालो छाला भएका मानिसहरूमा यो परिवर्तन हत्केला वा पाइतालामा बढी स्पष्ट देखिन सक्छ।
छालामा सुन्निएको, उठेको वा चिलाउने दाना वा रातो डाम पनि देखिन सक्छ।
यी मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल वा आपतकालीन स्वास्थ्य सेवामा जानुहोस्।
ओठ, मुख, घाँटी, वा जिब्रो अचानक सुन्निन थाल्छ।
सास धेरै छिटो चल्छ वा सास फेर्न गाह्रो हुन्छ। सास फेर्दा सिठी बजेजस्तो आवाज (wheezing) आउन सक्छ। घाँटी थुनिएजस्तो वा सास अड्किएजस्तो महसुस हुन सक्छ।
घाँटी कसिएजस्तो लाग्छ वा निल्न गाह्रो हुन्छ।
छाला, जिब्रो, वा ओठ निलो, खैरो, वा फिक्का हुन्छ। कालो छाला भएका मान्छेमा यो परिवर्तन हत्केला वा पैतालामा हेर्नुहोस्।
मान्छे अचानक अलमलिन थाल्छ, निद्रा लाग्छ, वा टाउको घुम्छ।
कोही बेहोस हुन्छ र उठाउन सकिँदैन।
बच्चाको शरीर ढिलो र सुस्त हुन्छ, सामान्यजस्तो प्रतिक्रिया देखाउँदैन। उदाहरणका लागि, टाउको एकातिर लड्किन सक्छ, टाउको उठाउन वा अनुहारमा ध्यान दिन गाह्रो हुन सक्छ।
बिरामी मान्छेको शरीरमा सुन्निएको, उठेको, वा चिलाउने दाग (ठेउला) पनि देखिन सक्छ।
यी लक्षणहरू गम्भीर एलर्जिक प्रतिक्रियाको संकेत हुन सक्छन्। त्यस्तो अवस्थामा अस्पतालमा तुरुन्तै उपचार गराउनु जरुरी छ।
यो पृष्ठले के बताउन सक्दैन
यो पृष्ठले एनाफाइल्याक्सिस बारे सामान्य जानकारी दिन्छ। तर यसले गर्न नसक्ने कुराहरू यी हुन्:
तपाईं वा अरू कसैलाई एनाफाइलक्सिस भएको हो भनी पत्ता लगाउन सक्दैन।
तपाईंलाई एलर्जी हुने खास कारण वा कुन कुराले एलर्जी भयो भन्ने पत्ता लगाउन सक्दैन।
तपाईंलाई व्यक्तिगतरूपमा स्वास्थ्य सल्लाह, उपचार योजना दिन वा कुन खास औषधि प्रयोग गर्ने भनेर बताउन सक्दैन।
योग्य स्वास्थ्यकर्मीबाट प्राप्त सल्लाह, निदान वा उपचारको सट्टामा यो जानकारी लिन मिल्दैन।
किन महत्त्वपूर्ण छ
एनाफाइल्याक्सिसको प्रतिक्रिया जसले शरीरलाई खतरनाक अवस्थामा पुर्याउन सक्छ। यो एकदमै गम्भीर अवस्था हो किनभने यसले तुरुन्तै ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ। यदि यसको तुरुन्त उपचार गरिएन भने, यसले सास फेर्न धेरै गाह्रो हुने, रक्तचाप खतरनाक रूपमा घट्ने र बेहोस हुने जस्ता समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ। यी लक्षणहरूलाई चिन्नु र तुरुन्तै आपतकालीन सहायता खोज्नु नै गम्भीर हानि हुनबाट रोक्न र सुरक्षित नतिजा प्राप्त गर्नका लागि धेरै महत्त्वपूर्ण कदम हो।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
यदि तपाईंलाई वा तपाईंको नजिकैको कसैलाई एनाफिलेक्टिक रिएक्शन भइरहेको छ जस्तो लाग्छ भने, तुरुन्तै यी कदमहरू चाल्नुहोस्:
१. एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्: यदि तपाईंसँग अटो-इन्जेक्टर (जस्तै EpiPen वा यस्तै अन्य उपकरण) छ भने, तुरुन्तै प्रयोग गर्नुहोस्। उपकरणमा लेखिएको निर्देशन ध्यानपूर्वक पालना गर्नुहोस्।
२. आपतकालीन सहायता बोलाउनुहोस्: तुरुन्तै आपतकालीन चिकित्सा सहायता माग्नुहोस्। एनाफिलेक्सिस भएको शंका छ भनेर स्पष्ट रूपमा बताउनुहोस्।
३. सावधानीपूर्वक विश्राम गर्नुहोस्: ढाड भुइँमा टेकेर सिधा सुत्नुहोस्। खुट्टा अलिकति माथि उठाउन सक्नुहुन्छ। सास फेर्न गाह्रो भएमा, काँध अलि उठाउनुहोस् वा बिस्तारै बस्ने कोसिस गर्नुहोस्। यदि तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ भने, बायाँ पल्टो लगाएर विश्राम गर्नुहोस्।
४. कीराको खील निकाल्नुहोस्: यदि कीराको खीलले यो प्रतिक्रिया भएको हो र खील अझै छालामा गडेको छ भने, बिस्तारै निकाल्नुहोस्।
५. दोस्रो अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्: ५ मिनेटपछि पनि लक्षणहरू सुधार नभएमा, दोस्रो एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्।
महत्त्वपूर्ण: अलि ठिक भएजस्तो लागे पनि उठ्ने वा हिँड्ने प्रयास नगर्नुहोस्। चिकित्सा सहायता नआउन्जेल सुतिरहनुहोस्।
एनाफिलेक्टिक प्रतिक्रियाबाट बच्न वा यस्तो अवस्था आइहाले तयार रहन तपाईं यी कदमहरू चाल्न सक्नुहुन्छ:
गर्नुपर्ने कुराहरू:
आफ्नो ट्रिगर (प्रतिक्रिया बढाउने कुरा) बाट टाढा रहनुहोस्: तपाईंलाई एलर्जी हुने खाना, औषधि वा अन्य कुराहरूबाट दूरी राख्नुहोस्। जस्तै, खानाले एलर्जी हुन्छ भने, खाना किन्दा लेबल सधैं ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस्। रेस्टुरेन्टमा अर्डर गर्नुअघि आफ्नो एलर्जीबारे त्यहाँका कर्मचारीलाई जानकारी दिनुहोस्।
दुईवटा अटो-इन्जेक्टर सँगै राख्नुहोस्: दुईवटा एड्रिनालिन अटो-इन्जेक्टर सधैं आफूसँग राख्नुहोस्।
म्याद जाँच गर्नुहोस्: आफ्ना अटो-इन्जेक्टरहरूको म्याद नियमित रूपमा जाँच्नुहोस्। म्याद सकिनुअघि नै नयाँ ल्याउनुहोस्।
प्रयोग गर्न सिक्नुहोस्: आफ्नो अटो-इन्जेक्टर सही तरिकाले कसरी प्रयोग गर्ने भनेर सिक्नुहोस्। अभ्यासका लागि ट्रेनर इन्जेक्टर (सुई र औषधि नभएको अभ्यास उपकरण) प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो कसरी पाउने भन्ने बारेमा आफ्नो डाक्टर वा फार्मासिस्टसँग सोध्नुहोस्।
अरूलाई पनि सिकाउनुहोस्: आफ्नो परिवार, साथीभाइ, सहकर्मी वा हेरचाह गर्ने व्यक्तिलाई आपतकालमा अटो-इन्जेक्टर कसरी र कहिले प्रयोग गर्ने भनेर सिकाउनुहोस्।
सुरुमै प्रयोग गर्नुहोस्: एनाफिलेक्सिस भएको शंका लागेमा, लक्षण हल्का देखिए पनि तुरुन्तै अटो-इन्जेक्टर प्रयोग गर्नुहोस्।
मेडिकल अलर्ट गहना लगाउनुहोस्: आफ्नो एलर्जीबारे जानकारी लेखिएको मेडिकल अलर्ट ब्रेसलेट वा हार लगाउनुहोस्। यसले आपतकालमा अरूले तपाईंलाई सहायता गर्न सजिलो हुन्छ।
कहिले डाक्टर देखाउने
सक्रिय एनाफिलेक्टिक रियाक्सन भएको अवस्थामा सधैँ तुरुन्तै आपत्कालीन चिकित्सा सहायता लिनुहोस् ('आपत्कालीन चेतावनीका संकेतहरू' खण्ड हेर्नुहोस्)। तर, केही यस्ता महत्त्वपूर्ण अवस्था पनि छन्, जब तपाईंले डाक्टरलाई भेट्नुपर्छ, भले त्यो आपत्कालीन नहोस्:
एनाफिलेक्टिक रियाक्सन पछि: यदि तपाईंले आपत्कालीन उपचार पाइसक्नुभएको छ र अहिले ठीक हुनुहुन्छ भने पनि, फलो-अप जाँचको लागि समय मिलाउनुहोस्। यसले तपाईंको रियाक्सनको कारण (ट्रिगर) पत्ता लगाउन, जोखिम बुझ्न र भविष्यमा यस्ता गम्भीर रियाक्सनहरू हुन नदिन योजना बनाउन मद्दत गर्छ।
यदि तपाईंलाई विगतमा गम्भीर एलर्जी रियाक्सन भएको आशंका छ भने: यदि तपाईंलाई यस्ता लक्षणहरू देखिएका थिए जसले यो एनाफिलेक्सिस हो कि भन्ने लागेको थियो तर त्यतिबेला आपत्कालीन उपचार लिनुभएन भने, आफ्नो विगतको बारेमा छलफल गर्न र हालको जोखिम मूल्याङ्कन गर्न डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।
एलर्जी परीक्षण र रोकथामबारे छलफल गर्न: यदि तपाईंलाई गम्भीर एलर्जी भएको थाहा छ वा तपाईंको परिवारमा एनाफिलेक्सिसको इतिहास छ भने, डाक्टरसँग विशेष कारणहरू (ट्रिगर) पत्ता लगाउने, आपत्कालीन कार्य योजना बनाउने र तपाईंले एड्रेनालिन अटो-इन्जेक्टर बोक्नुपर्छ कि पर्दैन भन्नेबारे कुरा गर्नुहोस्।
डाक्टरले के जाँच गर्न सक्छन्
एनाफाइलेक्टिक रियाक्सन भएको शंका लागेर तपाईं डाक्टरकहाँ जानुभयो भने, उहाँले के भयो भनेर बुझ्न खोज्नुहुनेछ। उहाँले निम्न कुराहरू गर्न सक्नुहुन्छ:
तपाईंका लक्षणबारे सोधपुछ: तपाईंलाई के भयो, कहिले सुरु भयो, कति छिटो बढ्यो र तत्काल के-कस्तो उपचार पाउनुभयो भन्ने बारेमा डाक्टरले विस्तृत जानकारी लिनुहुनेछ।
तपाईंको स्वास्थ्य इतिहास जाँच्नुहुनेछ: यसमा तपाईंलाई थाहा भएका एलर्जीहरू, अन्य स्वास्थ्य समस्याहरू र परिवारमा कसैलाई गम्भीर एलर्जीको प्रतिक्रिया भएको इतिहास समावेश हुन्छ।
सम्भावित कारणबारे छलफल: डाक्टरले प्रतिक्रिया हुनुभन्दा ठीक अगाडि तपाईं के-के कुराको सम्पर्कमा आउनुभएको थियो, जस्तै: केही खानेकुरा, औषधि वा कीराको टोकाइ जस्ता कुराहरू सोध्नुहुनेछ।
शारीरिक जाँच गर्नुहुनेछ: यसले उहाँलाई तपाईंको हालको स्वास्थ्य अवस्था बुझ्न र कुनै बाँकी लक्षण वा असरहरू छन् कि भनेर हेर्न मद्दत गर्छ।
एलर्जी परीक्षणहरू सुझाउनुहुनेछ: तपाईंको प्रतिक्रिया के कारणले भयो भनेर पत्ता लगाउन, उहाँले विशेष परीक्षणहरू सिफारिस गर्न सक्नुहुन्छ:
स्किन प्रिक टेस्ट (छालामा सुईले हल्का घोचेर गरिने परीक्षण): एलर्जी गराउन सक्ने शंका गरिएका पदार्थको सानो, सुरक्षित मात्रा तपाईंको छालामा राखिन्छ, ताकि कुनै प्रतिक्रिया हुन्छ कि हुँदैन भनेर हेर्न सकियोस्।
रक्त परीक्षण (रगतको जाँच): यसले तपाईंको रगतमा एलर्जीसँग सम्बन्धित केही विशेष चिन्हहरू नाप्न सक्छ।
नेपालको सन्दर्भ
नेपालमा उपचारका लागि:
सामान्य समस्याका लागि, आफ्नो नजिकको क्लिनिक, स्वास्थ्य चौकी वा अस्पतालमा डाक्टरलाई देखाउनुहोस्। यदि समस्याहरू गम्भीर छन्, झन्-झन् बिग्रँदै गएका छन्, वा तपाईंलाई धेरै चिन्ता लागेको छ भने, नजिकको अस्पतालको आकस्मिक कक्ष (इमर्जेन्सी) मा जानुहोस्। यदि तपाईंको क्षेत्रमा एम्बुलेन्स वा अन्य आपतकालीन यातायातको सुविधा उपलब्ध छ भने, त्यसलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
राख्न उपयोगी रेकर्डहरू
डाक्टरलाई तपाईंको अवस्था राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्न, उहाँलाई भेट्न जाँदा यी जानकारीहरू लिएर जानु राम्रो हुन्छ:
पहिले भएका प्रतिक्रियाहरूको विवरण: तपाईंलाई पहिले कहिले गम्भीर एलर्जी प्रतिक्रिया (शरीरले कुनै कुराप्रति असामान्य प्रतिक्रिया देखाउने अवस्था) भएको थियो कि थिएन, त्यसको स्पष्ट विवरण दिनुहोस्। जस्तै: यो कहिले भयो, के कस्ता लक्षणहरू (रोगका संकेतहरू) देखा परे, कति समयसम्म रह्यो, र त्यसबेला के तत्काल उपचार वा कदम चालियो।
थाहा भएका एलर्जीहरू: तपाईंलाई कुन-कुन कुराबाट एलर्जी हुन्छ, त्यसको सूची। जस्तै: कुनै निश्चित खानेकुरा, औषधिहरू, वा कीराको टोकाइ।
तपाईंले खाइरहेका औषधिहरू: तपाईंले अहिले खाइरहनुभएका सबै औषधिहरू, सप्लिमेन्टहरू (शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्वहरू पूर्ति गर्ने पूरकहरू) र परम्परागत उपचार विधि वा जडिबुटीहरूको पूरा सूची।
तपाईंको स्वास्थ्य इतिहास: तपाईंलाई भएका अन्य कुनै स्वास्थ्य समस्याहरू (रोगहरू) बारे जानकारी, र तपाईंको परिवारमा कसैलाई गम्भीर एलर्जी छ वा छैन भन्ने जानकारी।
पहिलेका परीक्षणका नतिजाहरू: पहिले गराउनुभएका एलर्जी परीक्षणका कुनै नतिजाहरू वा गम्भीर एलर्जी प्रतिक्रियाका कारण अस्पताल जाँदाका रिपोर्टहरू।
प्रतिक्रियाको शंकास्पद कारणहरू: तपाईंलाई एलर्जी प्रतिक्रिया के कारणले भयो जस्तो लाग्छ, त्यसको बारेमा टिप्प्णी। विशेषगरी प्रतिक्रिया सुरु हुनुभन्दा ठीक अघि तपाईंले के खानुभयो, के पिउनुभयो, के छुनुभयो वा कुन कुराको सम्पर्कमा आउनुभयो भन्ने कुरा।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।