ढाडको दुखाइ (Back Pain)
ढाड (पिठ्युँ / कम्मर) को दुखाइ धेरै मान्छेलाई हुने सामान्य समस्या हो। यो दुखाइ धेरै कारणले हुन सक्छ, र प्रायः सुरुमै ठ्याक्कै के कारणले दुखेको हो भनी थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ। एउटा राम्रो कुरा भनेको - धेरैजसो ढाडको दुखाइ समयसँगै आफैँ ठिक हुँदै जान्छ।
लक्षणहरू
ढाडको दुखाइ सबैलाई फरक तरिकाले महसुस हुन सक्छ, तर सामान्यतया देखिने लक्षणहरू यस्ता छन्:
ढाडमा मन्ध दुखाइ वा मांसपेशी कडापन (stiffness) महसुस हुनु।
मेरुदण्डको जुनसुकै भागमा चर्को, झट्कादार वा भित्री किसिमको दुखाइ हुनु।
हिँड्दा, केही उठाउँदा वा झुक्दा दुखाइ बढ्नु।
ढाडका मांसपेशीहरूमा खिँचाइ वा कसिएको जस्तो महसुस हुनु।
कहिलेकाहीँ दुखाइ नितम्ब वा खुट्टासम्म फैलिनु।
खतराका संकेत
जरुरी नभएको अवस्था: ढाड दुख्दा कहिले डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जाने:
तलका अवस्थामा डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउनुस्:
घरमा केही हप्ता उपचार गर्दा पनि ढाड दुखाइ ठीक नभएमा।
ढाड दुखाइका कारण दैनिक काम गर्न नसक्ने भएमा।
दुखाइले धेरै चिन्ता लागेको छ वा सहन गाह्रो भएमा।
कारण थाहा नभई तौल घट्दै गएमा।
ढाडमा डल्लो, सुन्निने, वा आकार बदलिएको देखिएमा।
आराम गर्दा पनि ठीक नभएमा वा रातको समयमा झन् बढेमा।
हाछ्युँ गर्दा, खोक्दा, वा दिसा गर्दा दुखाइ बढेमा।
तल्लो ढाडभन्दा माथिल्लो ढाड (काँधका बीचको भाग) मा दुखाइ भएमा।
चाँडै ध्यान दिनुपर्ने अवस्था: कहिले डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई चाँडै सम्पर्क गर्ने:
तलका अवस्थामा डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई चाँडै भेट्नुस्:
ढाड दुखाइसँगै ज्वरो आएमा, जाडो लागेमा, काँप आएमा, वा शरीर सामान्य नलागेमा।
दुखाइ एकाएक धेरै तीव्र भएमा वा छिटोछिटो बढ्दै गएमा।
तुरुन्त गर्नुपर्ने: कहिले आपतकालीन सहायता लिने:
तलका अवस्थामा तुरुन्त नजिकको अस्पतालको आपतकालीन विभागमा जानुस् वा एम्बुलेन्स बोलाउनुस्:
ढाड दुखाइसँगै दुवै खुट्टामा दुखाइ, झमझमाहट, कमजोरी, वा सुन्निने अनुभव भएमा।
जननेन्द्रिय वा गुदाद्वार वरपरको भागमा संवेदना हराएमा।
पिसाब वा दिसा गर्न गाह्रो भएमा, वा आफैँ थाहा नपाई पिसाब वा दिसा भएमा।
यौन सम्बन्धको क्रममा लिङ्ग वा योनिमा अनुभव हुने संवेदना बदलिएमा, स्तम्भन नहुने वा यौन सन्तुष्टि प्राप्त गर्न नसकिने भएमा।
ढाड दुखाइसँगै छातीमा पनि दुखाइ भएमा।
सवारी दुर्घटना जस्तो गम्भीर चोटपटकपछि ढाड दुख्न थालेमा।
आफैँ सवारी चलाएर अस्पताल नजानुस्। अरू कसैलाई लैजान भन्नुस् वा एम्बुलेन्स बोलाउनुस्। अस्पताल जाँदा आफूले खाइरहेका सबै औषधिहरू साथमा लैजान नबिर्सनुस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
आफ्नै हेरचाह
हिँडडुल गरिरहनुस्: लामो समयसम्म ओछ्यानमा मात्रै बसिरहनु राम्रो हुँदैन। बिस्तारै हिँड्ने जस्ता हल्का गतिविधिले ढाडको कडापन घटाउन र दुखाइमा आराम दिन मद्दत गर्छ। तर जुन हिलचाल गर्दा चर्को दुखाइ हुन्छ, त्यो नगर्नुस्।
तातो वा चिसो को प्रयोग : दुखेको ठाउँमा तातो कपडा, तातो पानीको बोतल, वा कपडामा बेरेको आइस प्याक राख्दा दुखाइ कम हुन सक्छ। दुवै प्रयोग गरेर हेर्नुस् - जुन बढी आरामदायी लाग्छ, त्यही प्रयोग गर्नुस्।
हल्का व्यायाम गर्नुस्: सरल स्ट्रेचिङ र हल्का हलचलले ढाड ठीक महसुस गर्न सघाउँछ। आफ्नो शरीरको संकेत सुन्नुस् - दुखाइ बढे तुरुन्तै रोक्नुस्।
डाक्टरको पर्चीबिना पाइने दुखाइको औषधि: पर्चीबिना पाइने साधारण दुखाइनाशक औषधिले असुविधा कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। औषधिको प्याकेटमा लेखिएको निर्देशन ध्यान दिएर पालना गर्नुस्।
बस्ने-उठ्ने तरिकामा ध्यान दिनुस्: तपाईं कसरी बस्नुहुन्छ, कसरी उभिनुहुन्छ र कसरी भारी सामान उठाउनुहुन्छ - यी सबैमा ध्यान दिनुस्। ढाड सिधा राख्ने कोशिस गर्नुस् र लामो समय बस्दा ढाडको तल्लो भागलाई सपोर्ट दिनुस्।
भारी सामान सही तरिकाले उठाउनुस्: भारी सामान उठाउँदा कम्मरबाट नझुक्नुस् - बरु घुँडा खुम्चाएर बस्नुस् र खुट्टाका मांसपेशी प्रयोग गरेर ढाड सिधा राखी उठ्नुस्।
उपचार
ढाड दुखाइमा तुरुन्त चिकित्सा सहायता
यदि ढाड दुख्दाको साथमा तलका कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सा सहायता लिनु पर्छ:
ज्वरो आएजस्तो महसुस हुने, चिसो वा तातो लाग्ने, जिउ काम्ने, वा सामान्यतः बिरामी जस्तो लाग्ने।
दुखाइ एकदमै तीव्र छ र अचानक सुरु भएको छ, वा धेरै छिटो बढ्दै गइरहेको छ।
ढाड दुखाइको उपचार
ढाड धेरै दुखेको छ वा सुधार भएको छैन भने चिकित्सकले दुखाइ कम गर्ने औषधि दिन सक्नुहुन्छ।
केही हप्तापछि पनि दुखाइ ठीक नभएमा, अन्य उपचारहरूको सुझाव दिन सकिन्छ। यसमा समावेश छन्:
समूहमा गरिने व्यायाम सत्र र physiotherapy (शारीरिक उपचार विशेषज्ञ)द्वारा गरिने उपचार।
Manual therapy: एक प्रशिक्षित थेरापिस्टले ढाडका मांसपेशी, हड्डी र जोर्नीहरूलाई मालिस गरेर र बिस्तारै चलाएर उपचार गर्छन्।
Cognitive behavioural therapy (CBT): दुखाइसँग कसरी सामना गर्ने र यसले जीवनमा पार्ने असर कम गर्न मद्दत गर्ने मनोवैज्ञानिक उपचार विधि।
ढाडका निश्चित नसाहरूबाट दुखाइको संकेत रोक्ने प्रक्रिया। यो सामान्यतः दीर्घकालीन ढाड दुखाइमा मात्र विचार गरिन्छ।
यदि ढाड दुखाइ कुनै स्वास्थ्य समस्याका कारण, जस्तै slipped disc (मेरुदण्डको बीचको गद्दी आफ्नो ठाउँबाट सर्ने अवस्था) का कारण भएको छ र अन्य उपचारहरूले काम गरेका छैनन् भने, शल्यक्रिया (शरीर काटेर गरिने उपचार) एउटा विकल्प हुन सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
- मेरो ढाड दुख्नुको कारण के हुन सक्छ?
- घरमा बसेर दुखाइ कम गर्न म के-के गर्न सक्छु?
- मेरो लागि कुन व्यायाम वा हलचल फाइदाजनक छ र कुन नगर्नु राम्रो हुन्छ?
- मेरो ढाड दुखाइको लागि कस्तो-कस्तो उपचार गर्न सकिन्छ?
- मेरो दुखाइ कति समयसम्म रहला?
- कुन-कुन लक्षण देखिए चाँडै डाक्टरकहाँ जानुपर्छ?
- आवश्यक परे, कति समयपछि फेरि जाँच गराउन आउनु पर्ला?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।