ज्वरो (fever)
शरीरको तापक्रम अस्थायी रूपमा बढ्नुलाई ज्वरो भनिन्छ। सामान्यतया तापक्रम ३८°C (१००.४°F) वा सोभन्दा बढी भएमा ज्वरो आएको मानिन्छ। तर कहिलेकाहीँ थर्मोमिटरमा तापक्रम कम देखिए तापनि शरीर तातो हुने, चिसो लाग्ने वा काम्ने हुन सक्छ।
ज्वरो आफैंमा एउटा रोग होइन, बरु शरीरमा भइरहेको अर्को कुनै समस्याको लक्षण हो। धेरैजसो छोटो समयको ज्वरो संक्रमण (Infection) निको हुँदै जाँदा आफैं घट्छ। तर कहिलेकाहीँ यो गम्भीर संक्रमण वा अन्य कुनै स्वास्थ्य समस्याको संकेत हुन सक्छ। यो पृष्ठ मुख्यतः वयस्क र ठूला बालबालिकाका लागि हो। शिशु तथा साना बालबालिकाको ज्वरोबारे बुझ्न हाम्रो "बालबालिकामा ज्वरो" सम्बन्धी लेख हेर्नुहोस्।
खतराका संकेत
ज्वरोसँगै तलका कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै नजिकको अस्पताल जानुहोस्। एम्बुलेन्स उपलब्ध भएको ठाउँमा १०२ मा फोन गर्नुहोस्:
धेरै सास फेर्न गाह्रो हुनु, सास छिटो चल्नु वा ओठ र जिब्रो निलो, खैरो वा धेरै फिक्का देखिनु।
अलमलिनु, बोली अस्पष्ट हुनु, असामान्य व्यवहार गर्नु वा जगाउन निकै गाह्रो हुनु।
अचानक ढल्नु, शरीर थर्कनु (झट्का/मिर्गी दौरा आउनु) वा बेहोस हुनु।
धेरै कडा टाउको दुख्नु, घाँटी कडा हुनु वा उज्यालो प्रकाश सहन नसक्नु।
पारदर्शी सिसाले थिच्दा पनि नहराउने वा फिक्का नहुने प्रकारका दाना/नीलडाम आउनु।
छाती धेरै दुख्नु वा भारी महसुस हुनु।
बारम्बार बान्ता हुनु वा पानीसमेत बिल्कुलै पिउन नसक्नु।
पिसाब धेरै कम हुनु, कडा चक्कर लाग्नु वा शरीरमा पानीको गम्भीर कमी (Severe Dehydration) हुनु।
छाला चिसो तथा पसिनायुक्त हुनु वा छिरबिरे देखिनु र अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु।
पेट धेरै दुख्नु, असामान्य रक्तस्राव हुनु, बान्ता वा दिसामा रगत देखिनु, वा गिजाबाट रगत बग्नु।
स्वास्थ्य अवस्था छिट्टै बिग्रँदै जानु वा अत्यन्तै धेरै अस्वस्थ महसुस हुनु।यी लक्षणहरू सेप्सिस (रगतमा कडा संक्रमण), मेनिन्जाइटिस (मस्तिष्क ज्वरो), गम्भीर डेंगु, निमोनिया वा अन्य कुनै ज्यान लिने रोगका संकेत हुन सक्छन्।
विशेष गरी डेंगु रोगमा कहिलेकाहीँ ज्वरो घट्न थालेपछि मात्र यस्ता गम्भीर लक्षणहरू देखिन सक्छन्। त्यसैले, तापक्रम घट्यो भन्दैमा जोखिम टर्यो भनेर ढुक्क हुनु हुँदैन।
यो पृष्ठले के बताउन सक्दैन
यो पृष्ठले ज्वरोको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन सक्दैन। ज्वरो आउनुको मुख्य कारण भाइरस वा ब्याक्टेरियाको संक्रमण हुन सक्छ, तर यसका अन्य विभिन्न कारणहरू पनि सम्भव हुन्छन्।
ज्वरोको सही कारण छुट्याउनका लागि बिरामीमा देखिएका लक्षणहरू, विस्तृत स्वास्थ्य परीक्षण (ल्याब टेस्ट), हालै गरिएको यात्राको विवरण र स्थानीय रूपमा फैलिरहेका संक्रामक रोगबारे जानकारी आवश्यक पर्न सक्छ।
सामान्य कारणहरू
ज्वरोका सामान्य कारणहरू:
फ्लु वा COVID-19 जस्ता भाइरसका कारण हुने श्वासप्रश्वास सम्बन्धी संक्रमण
घाँटी, कान वा छातीको संक्रमण
पिसाब थैली वा मिर्गौलाको संक्रमण (UTI)
पेट तथा आन्द्राको संक्रमण (पखाला वा बान्ता गराउने समस्या)
भौगोलिक स्थान र यात्राको विवरण अनुसार डेंगु, टाइफाइड वा मलेरियाछाला वा शरीरको कुनै घाउको संक्रमण
कतिपय औषधि वा खोप (Vaccine) लगाएपछिको सामान्य प्रतिक्रिया
विरलै अवस्थामा शरीर सुन्निने अन्य रोग (Autoimmune) वा क्यान्सर
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
पर्याप्त आराम गर्नुहोस् र पानी वा शरीरलाई फाइदा गर्ने झोलिलो पदार्थ प्रशस्त मात्रामा पिउनुहोस्।
पातलो र आरामदायक कपडा मात्र लगाउनुहोस् तथा कोठाको तापक्रमलाई सहज (न्यानो वा शीतल) राख्नुहोस्।
धेरै असजिलो वा दुखाइ भएको अवस्थामा मात्र आफ्नो उमेर र तौल अनुसार सुरक्षित मानिने प्यारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन प्रयोग गर्नुहोस्।
औषधिको प्याकेट वा बट्टामा लेखिएको निर्देशन र मात्रा राम्ररी पालना गर्नुहोस्।
एउटै तत्व (जस्तै प्यारासिटामोल) मिसिएका फरक-फरक नामका धेरै प्रकारका औषधिहरू झुक्किएर पनि एकैपटक प्रयोग नगर्नुहोस्।
ज्वरो आएको बेला मदिरा (रक्सी) सेवन नगर्नुहोस् र धेरै शारीरिक परिश्रम हुने कामहरूबाट बच्नुहोस्।
आफ्नो शरीरको तापक्रम, देखिएका लक्षण र प्रयोग गरेको औषधिको विवरण (समय र मात्रा) एउटा पानामा लेखेर राख्नुहोस्।
अरूलाई सर्ने खालको संक्रमणको शङ्का छ भने घरका अन्य सदस्यहरूसँगको नजिकको सम्पर्क कम गर्नुहोस्।
पहिले बाँकी रहेको एन्टिबायोटिक औषधि आफ्नै मनखुसीले कत्ति पनि प्रयोग नगर्नुहोस्। भाइरसका कारण आएको ज्वरोमा एन्टिबायोटिकले कुनै काम गर्दैन।
यदि डेंगु रोग लाग्ने सम्भावना वा शङ्का छ भने आइबुप्रोफेन, एस्पिरिन वा यस्तै प्रकारका अन्य दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू (NSAIDs) प्रयोग गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीको अनिवार्य सल्लाह लिनुहोस्; किनकि यस्ता औषधिले शरीरभित्र रक्तस्राव (Bleeding) को जोखिमलाई निकै बढाउन सक्छन्।
कहिले डाक्टर देखाउने
तलका अवस्थामा स्वास्थ्यकर्मीको जाँच गराउनुहोस्:
ज्वरो लगातार ३ दिनभन्दा बढी समयसम्म रहिरह्यो वा निको भएर पनि पटक-पटक फर्किइरह्यो।
स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार हुनुको सट्टा लक्षणहरू झन्-झन् बिग्रँदै गएमा।
खोकी लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, पिसाब गर्दा दुख्ने, घाँटी धेरै दुख्ने, लगातार पखाला लाग्ने वा शरीरमा नयाँ डाबर/दानाहरू देखिएमा।
तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ, हालै मात्र सुत्केरी हुनुभएको छ वा तपाईंको उमेर ६५ वर्षभन्दा बढी छ।
मधुमेह (Sugar) वा मुटु, फोक्सो, कलेजो वा मिर्गौला सम्बन्धी कुनै पनि गम्भीर दीर्घरोग छ।
कुनै रोग वा चलिरहेको उपचारका कारण शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) कमजोर छ।
विदेश यात्रा, हिमाली वा उच्च पहाडी क्षेत्रको यात्रा, अथवा धेरै लामखुट्टे भएको ठाउँमा बसेर फर्किएपछि ज्वरो आएको छ।
माथिको सूचीमा उल्लेख नभएका अन्य कुनै लक्षण भए तापनि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई लिएर मनमा गम्भीर चिन्ता लागेको छ।
डाक्टरले के जाँच गर्न सक्छन्
डाक्टरले सोध्न सक्ने प्रश्नहरू:
ज्वरो कहिलेदेखि सुरु भयो, अहिलेसम्मको सबैभन्दा बढी तापक्रम कति पुग्यो, ज्वरोबाहेक अन्य के-के लक्षणहरू देखिएका छन्, हालै कतै यात्रा गर्नुभएको छ कि छैन, लामखुट्टे वा कुनै जनावरसँग सम्पर्क भएको छ कि छैन, घर वा वरपर अन्य कुनै बिरामी व्यक्तिसँग सम्पर्क भएको छ कि छैन, ज्वरो आएपछि प्रयोग गरिएका औषधिहरू, खोपको अवस्था र पहिलेदेखिका पुराना दीर्घरोगहरू।
शारीरिक परीक्षण:
शरीरको तापक्रम, नाडीको गति (Pulse), रक्तचाप (Blood Pressure), श्वासप्रश्वासको गति, रगतमा अक्सिजनको मात्रा, शरीरमा पानीको मात्रा (Dehydration भए/नभएको), चेतना (होश) को अवस्था, छाला र डाबर/दाना, एवं घाँटी, छाती तथा पेटको विस्तृत जाँच।
गर्न सकिने परीक्षणहरू:
ज्वरोको सम्भावित कारण अनुसार रगत परीक्षण, पिसाब परीक्षण, श्वासप्रश्वास सम्बन्धी पीसीआर वा एन्टिजेन स्वाब (Swab), डेंगु वा मलेरियाको जाँच, छातीको एक्स-रे (Chest X-ray) वा संक्रमण पहिचान गर्ने अन्य आवश्यक ल्याब परीक्षणहरू हुन सक्छन्।
नेपालको सन्दर्भ
नेपालमा ज्वरो आउनु सामान्य भाइरल संक्रमणका साथै निमोनिया, पिसाबको संक्रमण (UTI), डेंगु, टाइफाइड, मलेरिया, दादुरा र अन्य संक्रामक रोगहरूको कारण हुन सक्छ। यसको सम्भावित कारण मौसम, बिरामी बसोबास गर्ने ठाउँ, हालै गरिएको यात्रा र त्यस समयमा समाजमा फैलिरहेको संक्रामक रोगको अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ।
त्यसैले, हरेक ज्वरोलाई केवल "टाइफाइड" मात्र ठानेर आवश्यक जाँचबिना नै आफ्नै मनखुसीले एन्टिबायोटिक औषधि सुरु गर्नु हुँदैन। यदि बिरामी गम्भीर रूपमा अस्वस्थ देखिएमा ढिला नगरी तुरुन्तै आकस्मिक उपचार (Emergency) उपलब्ध भएको अस्पताल लैजानुहोस्।
राख्न उपयोगी रेकर्डहरू
ज्वरो सुरु भएको समय र दिनशरीरको तापक्रम र नापेको तरिका (जस्तै: काखी, मुख वा निधार)
खोकी, दुखाइ, डाबर/दाना, बान्ता, पखाला वा पिसाब गर्दा दुख्ने जस्ता लक्षणहरू
पिएको झोल पदार्थको मात्रा र कति पटक पिसाब गर्यो भन्ने विवरण
प्रयोग गरिएको औषधिको नाम, स्पष्ट मात्रा र दिएको समय
हालै गरिएको यात्रा, हिमाली वा उच्च पहाडी क्षेत्रको भ्रमण, अथवा धेरै लामखुट्टे भएको ठाउँको बसाइ
घर वा वरपर अन्य कुनै बिरामी व्यक्तिसँग भएको सम्पर्क
पहिलेदेखिका पुराना दीर्घरोगहरू, कुनै औषधिको एलर्जी र हाल नियमित खाइरहेका औषधिहरू
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।