गम्भीर डिहाइड्रेसन / शरीरमा पानीको गम्भीर कमी (severe dehydration)
डिहाइड्रेसन भनेको शरीरबाट पानी र आवश्यक नुन-खनिज धेरै बाहिर जानु वा पर्याप्त तरल पदार्थ नपुग्नु हो। गम्भीर डिहाइड्रेसन आकस्मिक अवस्था हो, किनकि यसले शरीरका महत्त्वपूर्ण अङ्गमा रगतको प्रवाह कम गराउन सक्छ र शोक, मिर्गौलाको समस्या, अलमल, झट्का, वा बेहोस हुने अवस्था आउन सक्छ।
यो पखाला, बान्ता, ज्वरो, धेरै गर्मी, धेरै पसिना, पर्याप्त पानी नपिउनु, मधुमेह, केही औषधि, वा गम्भीर संक्रमणका कारण हुन सक्छ। शिशु, साना बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती व्यक्ति, तथा मिर्गौला, मुटु, वा दीर्घकालीन रोग भएका व्यक्तिमा पानीको कमी छिट्टै गम्भीर हुन सक्छ।
खतराका संकेत
तलका कुनै लक्षण भएमा तुरुन्त नजिकको अस्पताल जानुहोस्, वा एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएमा १०२ मा फोन गर्नुहोस्:
पिसाब धेरै कम हुनु वा नआउनु
धेरै तिर्खा लाग्नु तर पर्याप्त पानी वा झोल पिउन नसक्नु
बारम्बार बान्ता हुनु वा झोल पनि पेटमा राख्न नसक्नु
बेहोस हुनु, ढल्नु, धेरै चक्कर लाग्नु, अलमलिनु, असामान्य रूपमा निद्रालु हुनु, वा उठाउन गाह्रो हुनु
सास छिटो चल्नु, मुटु धेरै छिटो धड्किनु, हातखुट्टा चिसो हुनु, वा छाला धेरै फिक्का/खैरो देखिनु
आँखा गहिरो देखिनु, मुख र जिब्रो धेरै सुख्खा हुनु, वा छाला धेरै सुख्खा हुनु
अत्यधिक कमजोरी हुनु, उभिन नसक्नु, वा प्रतिक्रिया कम हुँदै जानु
बान्ता वा दिसामा रगत आउनु, कालो दिसा हुनु, वा धेरै पखाला हुनु
धेरै ज्वरो, पेट धेरै दुख्नु, असाध्यै टाउको दुख्नु, वा गम्भीर संक्रमणका लक्षण हुनु
शिशु वा बच्चाले दूध/पानी नपिउनु, पिसाब धेरै कम हुनु, रुँदा आँसु नआउनु, धेरै लुलो हुनु, असामान्य रूपमा निद्रालु हुनु, वा उठाउन गाह्रो हुनु
गम्भीर डिहाइड्रेसनको शङ्का भएमा अस्पताल जान ढिलाइ नगर्नुहोस्।
यो पृष्ठले के बताउन सक्दैन
यस पृष्ठमा डिहाइड्रेसनबारे सामान्य जानकारी मात्र दिइएको छ। यसले पानीको कमी कति गम्भीर छ, यसको सही कारण के हो, वा ORS, नसाबाट झोल, रगत परीक्षण, वा तुरुन्त अस्पताल उपचार आवश्यक छ कि छैन भन्ने निश्चित गर्न सक्दैन।
लक्षण डिहाइड्रेसन, गर्मीको असर, संक्रमण, मधुमेह, मिर्गौलाको समस्या, रक्तस्राव, विषाक्त पदार्थ, वा अन्य कारणले भएको हो कि होइन भन्ने पनि यस पृष्ठले बताउन सक्दैन।
किन महत्त्वपूर्ण छ
शरीरमा पानीको कमी हुने सामान्य कारणहरूमा:
पखाला वा बान्ता
ज्वरो वा संक्रमण
धेरै गर्मी, घाममा बस्नु, वा धेरै पसिना आउनु
पर्याप्त पानी वा झोल नपिउनु
मधुमेहमा रगतमा चिनी धेरै बढ्नु
पिसाब धेरै गराउने केही औषधि, जस्तै पानीको औषधि
मदिरा सेवन
निल्न गाह्रो हुनु, अलमलिनु, धेरै कमजोर हुनु, वा अरूको सहयोगबिना पानी पिउन नसक्नु
गम्भीर डिहाइड्रेसनले रक्तचाप, मिर्गौला, मस्तिष्कको काम, र शरीरको रक्तसञ्चारमा असर गर्न सक्छ। विशेष गरी शिशु, वृद्धवृद्धा, र पहिले नै बिरामी व्यक्तिमा यो ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
लक्षण हल्का छन्, व्यक्ति होशमा छन्, सुरक्षित रूपमा पिउन सक्छन्, र कुनै आकस्मिक खतरा संकेत छैन भने:
सफा पानी, झोल, वा अन्य उपयुक्त तरल पदार्थ थोरै-थोरै गरेर बारम्बार दिनुहोस्।
पखाला वा बान्ताका कारण पानीको कमी भएको छ भने ORS प्रयोग गर्नुहोस्।
शिशु वा साना बालबालिकालाई स्तनपान जारी राख्नुहोस्।
एकैपटक धेरै पिउन नसकेमा थोरै-थोरै गरेर पटकपटक दिनुहोस्।
मदिराबाट बच्नुहोस्।
धेरै गर्मीका कारण समस्या भएको छ भने व्यक्तिलाई चिसो र छायाँ भएको ठाउँमा राख्नुहोस्।
अलमलिएको, धेरै निद्रालु, बारम्बार बान्ता गरिरहेको, निल्न गाह्रो भएको, निसासिन सक्ने, वा बेहोस व्यक्तिलाई जबरजस्ती पानी वा झोल नदिनुहोस्। उनीहरूलाई तुरुन्त स्वास्थ्य उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। पखालाबाट हुने पानीको कमीमा, सुरक्षित रूपमा पिउन सक्ने अवस्थामा WHO ले ORS प्रयोग गर्न सिफारिस गर्छ।
कहिले डाक्टर देखाउने
तलका अवस्थामा तुरुन्त वा चाँडै डाक्टर/स्वास्थ्यकर्मीसँग जाँच गराउनुहोस्:
पानी वा ORS पिएपछि पनि केही घण्टाभित्र सुधार नआएमा
पखाला, बान्ता, ज्वरो, वा पानी कम पिउने समस्या जारी रहेमा
पिसाब गाढा, धेरै गन्हाउने, वा पहिलेभन्दा धेरै कम भइरहेमा
गर्भावस्था, वृद्धावस्था, मधुमेह, मिर्गौलाको रोग, मुटुको कमजोरी, वा पानीको औषधि प्रयोग गरिरहनुभएको छ भने
शिशु, सानो बच्चा, वा वृद्धवृद्धामा पानीको कमीका कुनै लक्षण देखिएमा
पटकपटक शरीरमा पानीको कमी भइरहेमा
कारण संक्रमण, गर्मी, मधुमेह, वा अन्य केही हो कि भन्नेमा शङ्का भएमा
डाक्टरले के जाँच गर्न सक्छन्
डाक्टर वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीले यी कुरा जाँच गर्न सक्छन्:
नाडी, रक्तचाप, तापक्रम, सासको गति, र अक्सिजनको मात्रा
होश, अलमल, कमजोरी, उभिन वा हिँड्न सक्ने अवस्था
मुखको सुख्खापन, आँखा गहिरो देखिएको, छालाको अवस्था, र शरीरमा रगत फर्कने समय
पिसाबको मात्रा र रङ
संक्रमण, पखाला, बान्ता, रक्तस्राव, मधुमेह, वा गर्मीको असरका लक्षण
नियमित औषधि र अन्य स्वास्थ्य समस्या
कारणअनुसार रगतमा चिनी, पिसाब परीक्षण, मिर्गौलाको काम र नुन-खनिज जाँचका लागि रगत परीक्षण, वा अन्य जाँच आवश्यक पर्न सक्छ।
नेपालको सन्दर्भ
नेपालमा गम्भीर डिहाइड्रेसनको शङ्का भएमा तुरुन्त नजिकको अस्पताल जानुहोस्, विशेष गरी शिशु, बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती व्यक्ति, वा बारम्बार बान्ता, धेरै पखाला, ज्वरो, अलमल, बेहोस, वा पिसाब धेरै कम भएको व्यक्तिलाई।
ORS को प्याकेट फार्मेसी, स्वास्थ्य चौकी, क्लिनिक, वा अस्पतालमा उपलब्ध हुन सक्छ। प्याकेटमा लेखिएको निर्देशनअनुसार सुरक्षित पिउने पानीमा मात्र ORS बनाउनुहोस्। धेरै गाढा नबनाउनुहोस्।
एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएको ठाउँमा १०२ मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।
राख्न उपयोगी रेकर्डहरू
डाक्टरलाई समस्या बुझ्न सजिलो होस् भनेर यी विवरण राख्नु उपयोगी हुन्छ:
लक्षण सुरु भएको समय
पखाला वा बान्ता कति पटक भएको छ
कति झोल वा पानी पिउन सकिएको छ
पिसाब कति पटक भएको र रङ कस्तो छ
ज्वरो, तौल घट्नु, चक्कर, बेहोस, वा अलमल भएको छ कि छैन
हालैको यात्रा, धेरै गर्मीमा बसेको, खाना वा पानीको सम्भावित जोखिम, वा बिरामी व्यक्तिसँग सम्पर्क
नियमित औषधि, विशेष गरी पानीको औषधि, मधुमेहको औषधि, र रक्तचापको औषधि
मिर्गौला, मधुमेह, मुटुको रोग, वा पहिले अस्पताल भर्ना भएको इतिहास
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।