निमोनिया (Pneumonia)
निमोनिया भनेको एक वा दुवै फोक्सोमा (Lungs) हुने एक प्रकारको गम्भीर संक्रमण हो। यस रोगमा फोक्सोभित्र रहेका हावाका स-साना थैलीहरू (Air Sacs/Alveoli) सुन्निन्छन् र तिनमा पानी वा पिप भरिन सक्छ। जसले गर्दा श्वासप्रश्वासमा अवरोध आउँछ र शरीरमा आवश्यक मात्रामा अक्सिजन पुग्न पाउँदैन। निमोनिया मुख्य गरी ब्याक्टेरिया र भाइरसको संक्रमणका कारण हुन्छ। कतिपय अवस्थामा भने यो ढुसी (Fungus) का कारणले पनि हुन सक्छ।
जोखिममा को-को हुन्छन्?
निमोनिया जुनसुकै उमेर समूहका मानिसलाई पनि हुन सक्छ। तर, तलका व्यक्तिहरूमा यो संक्रमण गम्भीर हुने जोखिम बढी हुन्छ:
नवजात शिशु तथा ससाना बालबालिकाहरू
वृद्धवृद्धाहरू (६५ वर्षभन्दा माथिका)
धूमपान वा सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन गर्ने व्यक्तिहरू
मुटु, फोक्सो (जस्तै: दम/COPD) वा मधुमेह जस्ता दीर्घरोग भएका बिरामीहरू
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity Power) कमजोर भएका व्यक्तिहरू
लक्षणहरू
निमोनियाका लक्षणहरू एक-दुई दिनभित्रै अचानक देखिन सक्छन् वा केही दिनको अन्तरालमा बिस्तारै बढ्दै जान सक्छन्। यसका प्रमुख लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
खोकी र खकार: सुख्खा खोकी लाग्नु वा खोक्दा पहेँलो, हरियो वा रगत मिसिएको खकार आउनु।
ज्वरो र कम्पन: उच्च ज्वरो आउनु, अत्यधिक पसिना आउनु, चिसो लाग्नु वा शरीर काम्नु।
श्वासप्रश्वासमा समस्या: सास फेर्न गाह्रो हुनु वा छिटो-छिटो सास चल्नु।
छाती दुखाइ: गहिरो सास लिँदा वा खोक्दा छातीको भाग दुख्नु।
थकान र जिउ दुखाइ: लगातार अत्यधिक थकान, कमजोरी वा शरीर गल्नु।
पाचन र अन्य समस्या: भोक कम लाग्नु, टाउको दुख्नु, वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु वा पखाला लाग्नु।
चेतनामा परिवर्तन (वृद्धवृद्धामा): विशेष गरी उमेर ढल्केका वृद्धव्यक्तिहरूमा अलमल्ल पर्ने (Confusion) वा असामान्य रूपमा धेरै निद्रा लाग्ने हुनु।
शिशु तथा साना बालबालिकामा देखिने विशेष लक्षणहरू:
साना बच्चाहरूले आफ्नो समस्या व्यक्त गर्न नसक्ने हुनाले उनीहरूमा तलका लक्षणहरू ध्यान दिएर हेर्नुपर्छ:
सास निकै छिटो-छिटो चल्ने।
सास फेर्दा करङमुनिको वा करङबीचको छाला भित्र धसिने (Chest Indrawing)।
सास फेर्दा घ्यारघ्यार वा घुर्रघुर्र गरेको आवाज आउने।
आमाको दूध वा केही पनि कुरा निल्न/खान नसक्ने।
अत्यधिक सुस्त वा निद्रालु हुने (ब्युँझाउन गाह्रो हुने)।
खतराका संकेत
तलका कुनै लक्षण भएमा तुरुन्त नजिकको अस्पताल जानुहोस्:
धेरै सास फेर्न गाह्रो हुनु, हावा नपुगेजस्तो हुनु वा सामान्य रूपमा बोल्न नसक्नु
सास असामान्य रूपमा छिटो चल्नु वा प्रत्येक साससँगै करङमुनि छाला भित्र तानिनु
ओठ, जिब्रो, अनुहार वा छाला निलो, खैरो वा असामान्य रूपमा फिक्का देखिनु
छातीको दुखाइ धेरै हुनु वा बढ्दै जानु
अलमलिनु, ढल्नु, मिर्गी दौरा (seizure) आउनु, धेरै निद्रालु हुनु वा उठाउन गाह्रो हुनु
खोकीमा धेरै रगत आउनु
पानी पिउन नसक्नु, बारम्बार बान्ता हुनु वा शरीरमा पानीको गम्भीर कमी हुनु
मुटु धेरै छिटो वा अनियमित धड्किनु र चक्कर वा अत्यधिक कमजोरी हुनु
शिशुले दूध खान नसक्नु, सासका लागि संघर्ष गर्नु, शरीर लुलो हुनु वा उठाउन गाह्रो हुनु
उपचारपछि पनि लक्षण छिट्टै बिग्रिनु वा अपेक्षाअनुसार सुधार नहुनु
यी लक्षण शरीरमा अक्सिजन कम भएको, सेप्सिस भएको वा निमोनिया गम्भीर भएको संकेत हुन सक्छन्। एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएको ठाउँमा १०२ मा फोन गर्नुहोस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
पर्याप्त आराम गर्नुहोस् र निको नभएसम्म धेरै परिश्रम नगर्नुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीले पानी सीमित गर्न भनेको छैन भने पर्याप्त पानी वा झोलिलो पदार्थ पिउनुहोस्।
ज्वरो वा दुखाइका लागि आफूलाई सुरक्षित हुने औषधि प्याकेटको निर्देशन वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।
धूमपान, भेपिङ र घरभित्रको धुवाँबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनुहोस्।
खोक्दा मुख छोप्नुहोस्, नियमित हात धुनुहोस् र जोखिम बढी भएका व्यक्तिसँग नजिकको सम्पर्क कम गर्नुहोस्।
डाक्टरले एन्टिबायोटिक दिएका छन् भने लक्षण कम भए पनि तोकिएको उपचार पूरा गर्नुहोस्।
बाँकी रहेको वा अरूको एन्टिबायोटिक आफ्नै मनखुसीले प्रयोग नगर्नुहोस्।
सास फेर्न झन् गाह्रो भएमा, ज्वरो नघटेमा, अलमलिन थालेमा वा अपेक्षाअनुसार सुधार नभएमा पुनः जाँच गराउनुहोस्।
संक्रमण सुधार भएपछि पनि खोकी र थकान केही समयसम्म रहन सक्छ। तर सास फेर्न झन् गाह्रो हुनु वा ज्वरो फेरि आउनुलाई सामान्य ठानेर बस्नु हुँदैन।
उपचार
डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीले लक्षणहरू सोधेर र छातीको जाँच गरेर निमोनियाको शङ्का गर्न सक्छन्। अवस्थाअनुसार अक्सिजनको मात्रा नाप्ने (पल्स अक्सिमेट्री), रगत परीक्षण, छातीको एक्स-रे, खकार परीक्षण वा अन्य जाँचहरू गर्न सकिन्छ। अस्पतालमा प्रायः एक्स-रे गरिन्छ, तर घरमै उपचार गर्न मिल्ने सबै व्यक्तिलाई एक्स-रे आवश्यक नहुन सक्छ।
ब्याक्टेरियाका कारण भएको निमोनियामा एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ। भाइरसका कारण भएको निमोनियामा एन्टिबायोटिकले काम गर्दैन, तर ब्याक्टेरियाको थप संक्रमण (सेकेन्डरी इन्फेक्सन) भएको शङ्का भएमा यो आवश्यक पर्न सक्छ।
गम्भीर निमोनिया भएका व्यक्तिलाई अस्पतालमा भर्ना गरेर अक्सिजन, नसाबाट दिइने तरल पदार्थ (आईभी फ्लुइड), औषधि र नजिकबाट निगरानी आवश्यक पर्न सक्छ। उपचारको निर्णय उमेर, श्वासप्रश्वासको अवस्था, अक्सिजनको मात्रा, रक्तचाप, बिरामी अलमलिएको छ कि छैन, अन्य दीर्घरोग र घरमा सुरक्षित रूपमा हेरचाह गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने आधारमा गरिन्छ।
न्युमोकोकल संक्रमण, फ्लु (इन्फ्लुएन्जा) र दादुराविरुद्धका खोपले निमोनियाका केही प्रमुख कारण र गम्भीर जटिलताको जोखिमलाई कम गर्न सक्छन्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
यो निमोनिया हो कि छातीको अन्य कुनै संक्रमण हो?
निमोनिया कति गम्भीर छ र शरीरमा अक्सिजनको मात्रा ठीक छ?
छातीको एक्स-रे, रगत परीक्षण वा खकार परीक्षण गर्न आवश्यक छ?
यसको सम्भावित कारण ब्याक्टेरिया हो कि भाइरस?
एन्टिबायोटिक वा अस्पतालमै राखेर उपचार गर्न आवश्यक छ?
लक्षणहरू कहिलेदेखि सुधार हुन थाल्नुपर्छ?
कुन खतराका लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल फर्कनुपर्छ?
काम, विद्यालय वा सामान्य दैनिक गतिविधिमा कहिलेदेखि फर्कन मिल्छ?
भविष्यमा यसको जोखिम घटाउन कुनै खोप (भ्याक्सिन) आवश्यक छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।