REVIEWED
Meningitis

मेनिन्जाइटिस (Meningitis)

मेनिन्जाइटिस (meningitis) मस्तिष्क र मेरुदण्डलाई ढाक्ने सुरक्षात्मक पत्रहरूमा लाग्ने संक्रमण हो। यो अवस्था जुनसुकै उमेरका व्यक्तिलाई पनि हुन सक्छ, तर यो विशेषगरी नवजात शिशुहरू, साना बच्चाहरू, किशोरकिशोरीहरू र युवा वयस्कहरूमा धेरै देखिन्छ। यदि तुरुन्तै उपचार गरिएन भने, यो रोग छिट्टै धेरै गम्भीर बन्न सक्छ। यसले ज्यान जोखिममा पार्ने सेप्सिस (sepsis - रगतमा हुने गम्भीर संक्रमण) निम्त्याउन सक्छ र मस्तिष्क वा स्नायु प्रणालीमा स्थायी क्षति पुर्याउन सक्छ।

लक्षणहरू

मेनिन्जाइटिसका लक्षणहरू प्रायः चाँडै देखा पर्छन् र निम्न लक्षणहरू देखिन्छन्

अचानक उच्च ज्वरो।

बान्ता हुनु वा धेरै वाकवाकी लाग्नु।

पखाला लाग्नु।

कडा टाउको दुखाइ।

छालामा बिबिरा जुन सिसाको गिलासले कडासँग थिच्दा पनि नहराउने। महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, मेनिन्जाइटिसका सबै केसहरूमा बिबिरा सधैं देखा पर्दैन।

घाँटी कडा हुनु।

चम्किलो प्रकाश सहन नसक्नु (फोटोफोबिया - Photophobia)।

असामान्य रूपमा निद्रा लाग्नु, झुम्म हुनु वा उठाउन गाह्रो हुनु।

छारे रोग लाग्नु वा शरीर काम्नु (Seizures or convulsions)

खतराका संकेत

Meningitis - Red flags

आकस्मिक खतराका संकेतहरू: कहिले तुरुन्तै स्वास्थ्य मद्दत लिने

मेनिन्जाइटिस छिट्टै गम्भीर र ज्यान लिने खालको हुन सक्छ। यदि तपाईंले यीमध्ये कुनै पनि लक्षण देख्नुभयो भने, विशेषगरी यदि तिनीहरू अचानक देखा परेमा, तुरुन्तै आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा लिनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ:

छालामा दाग जुन गिलासमा बलियोसँग थिच्दा पनि नफिक्का हुने वा नहराउने (ध्यान दिनुहोस् कि Meningitis मा सधैं दाग नहुन सक्छ)।

घाँटी कडा हुनु।

उज्यालो प्रकाशमा पर्दा असुविधा वा दुखाइ महसुस हुनु।

असामान्य निद्रा लाग्ने, अलमल हुने, वा कसैलाई ब्युँझाउन असाध्यै गाह्रो हुनु।

छारे रोग लाग्नु वा शरीर काम्नु (Seizures or convulsions)

घरमै गर्न सकिने हेरचाह

निको हुँदै गर्दा आफ्नै हेरचाह कसरी गर्ने

यदि तपाईंको डाक्टरले तपाईंलाई भाइरल Meningitis भएको पुष्टि गर्नुभयो र घरमै हेरचाह गर्ने सल्लाह दिनुहुन्छ भने, आफ्नो आराम र शीघ्र स्वास्थ्य लाभमा ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ।

आराम: तपाईंको शरीरलाई निको हुन मद्दत गर्न प्रशस्त आराम गर्नुहोस्।

दुखाइ र बान्ता कम गर्ने: बजारमा सजिलै पाइने दुखाइ कम गर्ने औषधिहरूले टाउको दुखाइ र शरीर दुखाइमा मद्दत गर्न सक्छन्। यदि तपाईंलाई बान्ता आउने जस्तो महसुस हुन्छ भने, तपाईंको डाक्टरले सिफारिस गरेको औषधिले मद्दत गर्न सक्छ।

शरीरमा पानीको मात्रा कायम राख्ने: शरीरमा पानीको कमी हुन नदिनको लागि प्रशस्त तरल पदार्थहरू जस्तै पानी पिउनुहोस्, विशेषगरी यदि तपाईंलाई ज्वरो आएको छ वा बान्ता भइरहेको छ भने।

लक्षणहरूमा ध्यान दिनुहोस्: आफ्ना लक्षणहरूमा राम्ररी ध्यान दिनुहोस्। यदि तिनीहरू बिग्रन्छन् वा तपाईंले कुनै नयाँ चिन्ताजनक लक्षणहरू देख्नुभयो भने, 'खतराका संकेतहरू' खण्डमा सल्लाह दिएअनुसार तुरुन्तै स्वास्थ्य सहायता खोज्नुहोस्।

उपचार

Meningitis - Treatment

मेनिन्जाइटिसको उपचार

शंका लागेका मेनिन्जाइटिसका बिरामीहरूलाई रोग पत्ता लगाउन र यो भाइरस वा ब्याक्टेरियाको संक्रमणले गर्दा भएको हो भनेर हेर्न सामान्यतया अस्पतालमा परीक्षण गरिन्छ।

ब्याक्टेरियल मेनिन्जाइटिसको उपचार सामान्यतया कम्तीमा एक हप्ता अस्पतालमै गर्नुपर्छ।

उपचारहरूमा निम्न समावेश छन्:

नसामा / सुइबट सिधै दिइने एन्टिबायोटिक

नसामा सिधै दिइने सलाइन पानी

फेस मास्कबाट दिइने अक्सिजन

यदि भाइरल मेनिन्जाइटिस भएको प्रमाणित भएमा प्रायजसो ७ देखि १० दिनभित्र आफै निको हुन्छ र यसको उपचार घरमै बसेर पनि गर्न सकिन्छ। तर सतर्क रहनु जरुरि छ।

पर्याप्त आराम गर्ने, दुखाइ कम गर्ने औषधि र बान्ता रोक्ने औषधि खाँदा यसका लक्षणहरू कम गर्न मद्दत पुग्छ।

डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू

  • मलाई कुन प्रकारको Meningitis भएको छ (ब्याक्टेरियल वा भाइरल)?
  • मेरो अवस्था कति गम्भीर छ?
  • मेरो लागि सबैभन्दा राम्रो उपचार योजना के हो?
  • मैले कुन-कुन औषधिहरू लिनेछु, र तिनीहरूलाई कसरी लिने?
  • मलाई निको हुन कति समय लाग्न सक्छ?
  • यसका कुनै दीर्घकालीन असरहरू छन् कि छैनन्, जसको बारेमा मलाई थाहा हुनुपर्छ?
  • मलाई निको हुनको लागि घरमा मैले के गर्न सक्छु?
  • मैले कुन-कुन लक्षणहरूमा ध्यान दिनुपर्छ जसले मलाई फेरि तत्काल स्वास्थ्य सहायता चाहिन्छ भनेर संकेत गर्छन्?
  • Meningitis सरुवा रोग हो? र यसलाई अरूलाई सर्नबाट कसरी रोक्न सकिन्छ?

नेपालमा उपचारको बाटो

नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।

महत्त्वपूर्ण सूचना

यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।