इन्फर्टिलिटी / बच्चा नहुने समस्या (Infertility)
कुनै पनि साधनको प्रयोगविना नियमित यौन सम्पर्क गर्दा पनि १२ महिना वा सोभन्दा बढी समयसम्म गर्भ नरहनुलाई Infertility (बच्चा नहुने समस्या) भनिन्छ। पहिले कहिल्यै गर्भ नरहेको अवस्थालाई Primary Infertility र पहिले गर्भ रहिसकेको तर पछि गर्भ बस्न गाह्रो भएको अवस्थालाई Secondary Infertility भनिन्छ। बच्चा नहुने समस्या श्रीमान् वा श्रीमतीमध्ये कुनै एकमा, दुवैमा, वा परीक्षणपछि पनि कारण थाहा नहुने किसिमको हुन सक्छ। त्यसैले यो समस्या हुनुमा स्वतः "महिलाको गल्ती" हुँदैन।
नेपालमा यसलाई कहिलेकाहीँ "बाँझोपन" भनिन्छ, तर यो शब्द अपमानजनक वा दोष लगाउने जस्तो महसुस हुन सक्छ। "गर्भ रहन कठिनाइ" वा "प्रजननसम्बन्धी समस्या" भन्नु बढी सम्मानजनक हुन्छ। गर्भ नरहनु महिलाको मात्र "दोष" होइन; पुरुषसम्बन्धी कारण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
Infertility एउटा आम समस्या हो। विश्वभर प्रजनन उमेरका ६ जनामध्ये १ जनामा जीवनको कुनै न कुनै समयमा यो समस्या हुने गर्छ। यसले गर्दा निकै ठूलो मानसिक, सामाजिक र आर्थिक तनाव हुन सक्छ, तर यसका धेरैजसो कारणहरूको उपचार सम्भव छ र विभिन्न उपायहरूको मद्दतले गर्भधारण गर्न सकिन्छ।
लक्षणहरू
नियमित रूपमा कुनै साधन प्रयोग नगरी यौनसम्पर्क गर्दा पनि गर्भ नरहनु यसको मुख्य लक्षण हो। Infertility को आफैँमा कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ, तर यसको भित्री कारण पत्ता लगाउन निम्न सङ्केतहरू सहयोगि हुन सक्छन्:
महिला वा अण्डाशयबाट अण्डा उत्पादन हुने व्यक्तिहरूमा:
महिनावारी अनियमित हुनु, एकदम कम हुनु वा ठप्पै रोकिनु
महिनावारी हुँदा धेरै दुख्नु वा तल्लो पेट निरन्तर दुखिरहनु
यौनसम्पर्कका क्रममा दुखाइ हुनु
महिनावारीको बीचमा वा यौनसम्पर्कपछि रगत बग्नु
हर्मोनको समस्याको कारणले देखाउने लक्षणहरू, जस्तै: अनुहारमा धेरै रौं आउनु, डण्डिफोर आउनु, विनाकारण तौल घटबढ हुनु वा स्तनको मुन्टोबाट तरल पदार्थ बग्नु
पहिले तल्लो पेटको संक्रमण, यौनजन्य संक्रमण, Ectopic Pregnancy (पाठेघरबाहिर बच्चा बस्ने अवस्था) वा पहिले तल्लो पेटको शल्यक्रिया भएको
पहिले गरिएको क्यान्सरको उपचार वा उमेर नपुग्दै महिनावारी रोकिनु
यसका सम्भावित कारणहरूमा अण्डा बन्ने प्रक्रियामा समस्या, पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम, थाइरोइडको समस्या, इन्डोमेट्रियोसिस, फाइब्रोइड्स, अण्डाशयको क्षमता घट्नु र फेलोपियन ट्युब बन्द वा क्षति हुनु हुन सक्छन।
पुरुषमा:
लिङ्ग उत्तेजित हुन वा अडिएर रहन गाह्रो हुनु
वीर्य झर्न वा स्खलन हुन गाह्रो हुनु
यौन इच्छा कम हुनु
अण्डकोषमा दुखाइ, सुन्निने वा मासुको डल्ला हुनु
पहिले अण्डकोषमा चोटपटक लागेको, संक्रमण भएको वा पहिले शल्यक्रिया गरिएको हुनु
अण्डकोष आफ्नो ठाउँमा नझरेको (undescended testicles) इतिहास हुनु
पहिले क्यान्सरको उपचार गरिएको हुनु
पुरुषका कारण हुने Infertility मा शुक्रकीटको सङ्ख्या कम हुनु, शुक्रकीट नै नहुनु, शुक्रकीटको गतिशीलता कम हुनु, शुक्रकीटको बनावट असामान्य हुनु वा वीर्य बाहिर निस्कन समस्याहरु हुन सक्छन।
खतराका संकेत
Infertility आफैंमा सामान्यतया आपतकालीन अवस्था होइन, तर निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य संस्थामा गइ आपतकालीन उपचार लिनुहोस्:
प्रेग्नेन्सी टेस्ट पोजेटिभ देखिएको अवस्थामा पेटको तल्लो भागमा कडा वा एकापट्टि मात्रै धेरै दुख्ने, काँधको टुप्पो दुख्ने, योनिबाट रगत बग्ने, चक्कर लाग्ने वा बेहोस हुने जस्ता लक्षण देखिएमा (यस्तो लक्षण Ectopic Pregnancy को हुन सक्छ)
अण्डकोषमा अचानक कडा दुखाइ हुने वा सुन्निने भएमा
अण्डकोषमा नयाँ साह्रो डल्ला देखा परेमा वा लगातार सुन्निरहेमा
तल्लो पेट धेरै दुख्ने र साथमा ज्वरो आउने, बान्ता हुने, योनिबाट असामान्य श्राव बग्ने वा धेरै असञ्चो हुने भएमा
योनिबाट धेरै रगत बग्ने, बेहोस हुने वा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुने भएमा
अत्यधिक मानसिक तनाव हुने, आफूलाई हानि पुर्याउने सोच आउने वा असुरक्षित महसुस हुने भएमा
यदि निम्न अवस्थाहरू छन् भने १२ महिनासम्म पर्खनुको सट्टा चाँडै प्रजनन् स्वास्थ्य सम्बन्धी जाँच गराउनुहोस्:
गर्भवती हुन खोजिरहेकी महिला वा व्यक्तिको उमेर ३६ वर्ष वा सोभन्दा बढी भएमा
महिनावारी नहुने वा धेरै अनियमित हुने गरेमा
एन्डोमेट्रियोसिस, Pelvic Inflammatory Disease (महिलाको प्रजनन अंगमा हुने संक्रमण), पहिले Ectopic Pregnancy भएको वा पहिले तल्लो पेटको शल्यक्रिया गरिएको छ भने
श्रीमान् वा श्रीमतीमध्ये कसैको क्यान्सर को उपचार भएको भएमा
अण्डकोष, यौन वा वीर्य पतन सम्बन्धी कुनै समस्या भएमा
श्रीमान् वा श्रीमती कसैलाई प्रजनन् क्षमताबारे अन्य कुनै चिन्ता वा शंका भएमा
उमेर बढ्दै जाँदा, विशेष गरी ३५ वर्ष कटेपछि, प्रजनन् क्षमता घट्दै जान्छ। त्यसैले जाँच गराउन ढिलाइ गर्दा उपचारका उपलब्ध विकल्पहरू कम हुन सक्छन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
जीवनशैलीमा परिवर्तन गरेर मात्र सधैँ Infertility को समाधान नहुन सक्छ, त्यसैले गर्भ नरहँदा दम्पतीले आफूलाई दोषी ठान्नु हुँदैन। तर, स्वास्थ्य परीक्षण गराउने तयारी गर्दै गर्दा आफ्नो प्रजनन स्वास्थ्य सुधार्न यी उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
डिम्ब निष्कासन (ओभुलेसन) हुने अनुमानित दिनहरूमा मात्र भर पर्नुको सट्टा, महिनावारीको पूरा चक्रभरि हरेक २ देखि ३ दिनमा साधन प्रयोग नगरी यौनसम्पर्क गर्नुहोस्।
धुम्रपान, भेपिङ र लागुपदार्थको सेवन नगर्नुहोस्।
गर्भधारणको प्रयास गरिरहँदा रक्सी नपिउनुहोस् वा धेरै कम मात्रामा मात्र पिउनुहोस्।
शरीरको तौल स्वस्थ र सन्तुलित राख्नुहोस्; धेरै दुब्लो वा धेरै मोटाउँदा डिम्ब निष्कासन र शुक्रकीटको स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ।
विभिन्न किसिमका पोषिलो र सन्तुलित खाना खानुहोस् तथा शारीरिक रूपमा सक्रिय रहनुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह अनुसार गर्भधारण गर्नुअघि खाइने फोलिक एसिड (Folic acid) चक्की प्रयोग गर्नुहोस्।
आफूले नियमित खाइरहेका औषधि, सप्लिमेन्ट, जडीबुटीका सामान र जिम वा बडीबिल्डिङका लागि प्रयोग गरिने उत्पादनहरूबारे डाक्टरसँग परामर्श गर्नुहोस्।
डाक्टरले विशेष रूपमा सिफारिस नगरेसम्म एनाबोलिक स्टेरोइड वा टेस्टोस्टेरोन युक्त उत्पादनहरू प्रयोग नगर्नुहोस्, किनकि यसले शुक्रकीटको उत्पादन निकै घटाउन सक्छ।
सम्भव भएसम्म अण्डकोषको भागलाई धेरै तातो हुनबाट बचाउनुहोस्।
यौनजन्य संक्रमण हुन सक्ने सम्भावना भएमा परीक्षण र उपचार गराउनुहोस्।
एक-अर्कालाई भावनात्मक रूपमा सहयोग गर्नुहोस् र कसैले पनि एक-अर्कालाई दोष नदिनुहोस्।
विशेषज्ञ डाक्टरको जाँचविना अनलाइनमा विज्ञापन गरिएका प्रजनन हर्मोन, जडीबुटी वा अन्य औषधिहरू सेवन नगर्नुहोस्। डाक्टरको रेखदेखविना गरिने उपचारले नकारात्मक असर गर्ने, एकै पटक धेरै बच्चा बस्ने वा समस्याको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन ढिलाइ हुन सक्छ। वैकल्पिक उपचार पद्धतिहरूले Infertility को उपचार गर्छन् भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छैन।
उपचार
प्रायः दम्पती दुवैको स्वास्थ्य जाँच गराउनुपर्छ, किनकि Infertility दुवै वा कुनै एकमा हुन सक्छ। सुरुवाती जाँचमा बच्चा जन्माउन प्रयास गरेको समय र पटक, महिनावारी र अघिल्लो गर्भावस्थाको विवरण, यौन सम्पर्कमा भएका कठिनाइ, पहिले भएका संक्रमण वा शल्यक्रिया, प्रयोग गरिरहेका औषधि, जीवनशैली र अन्य स्वास्थ्य समस्याहरूको बारेमा सोधपुछ गर्न सकिन्छ।
परीक्षणहरूमा निम्न कुराहरू पर्न सक्छन्:
शुक्रकीटको संख्या, गतिशीलता र बनावट जाँच्न वीर्य परीक्षण (Semen analysis)
डिम्ब (अण्डा) बनेको छ/छैन र हर्मोनको अवस्था थाहा पाउन रगत परीक्षण
पाठेघर र डिम्बाशयको अल्ट्रासाउन्ड स्क्यान
यौनजन्य सरुवा रोगको परीक्षण
डिम्ब वाहिनी नली (Fallopian tubes) खुला छ कि छैन भनेर गरिने परीक्षण
आवश्यकता अनुसार तल्लो पेट, लिङ्ग वा अण्डकोषको शारीरिक जाँच
डाक्टरको सल्लाह अनुसार थप हर्मोन, वंशानुगत (जेनेटिक) वा भिडियो एक्स-रे परीक्षणहरू
दम्पतीमध्ये एक जनाको रिपोर्ट सामान्य आउँदैमा अर्को पार्टनरको जाँच गराउनु पर्दैन भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ सबै जाँच गर्दा पनि स्पष्ट कारण भेटिँदैन, जसलाई unexplained infertility (कारण नखुलेको बच्चा नहुने समस्या) भनिन्छ।
उपचारको विधि समस्याको कारण, उमेर, बच्चा नभएको समय, परीक्षणको नतिजा, अघिल्लो गर्भावस्था, व्यक्तिगत चाहना, खर्च र उपलब्ध सेवाहरूमा भर पर्छ। उपचारका विकल्पहरूमा निम्न पर्न सक्छन्:
थाइराइड, संक्रमण वा अन्य लुकेका रोगको उपचार
केही निश्चित व्यक्तिहरूमा डिम्ब (अण्डा) बन्न र निस्कन मद्दत गर्ने औषधिहरू
नली बन्द भएको, इन्डोमेट्रियोसिस (Endometriosis), पाठेघरमा मासु पलाएको (Fibroids) वा प्रजनन नलीमा अवरोध भएको अवस्थामा शल्यक्रिया
लिङ्ग उत्तेजित नहुने वा वीर्य छिटो खस्ने समस्याको उपचार
IUI (Intrauterine insemination), जसमा तयार पारिएको शुक्रकीटलाई सिधै पाठेघरभित्र राखिन्छ
IVF (In vitro fertilisation), जसमा प्रयोगशालामा डिम्ब र शुक्रकीट मिलाएर भ्रूण बनाएपछि पाठेघरमा राखिन्छ
ICSI (Intracytoplasmic sperm injection), जसमा निश्चित अवस्थामा एउटा शुक्रकीटलाई सिधै डिम्बभित्र छिराइन्छ
आवश्यकता र कानुनी मान्यता अनुसार अर्कै व्यक्तिको डिम्ब वा शुक्रकीटको प्रयोग
जाँच र उपचारको समयमा मानसिक तनाव कम गर्न काउन्सिलिङ वा मनोवैज्ञानिक सहयोग
Infertility को कुनै पनि उपचारले बच्चा हुन्छ नै भनेर ग्यारेन्टी दिन सक्दैन। उपचार सुरु गर्नुअघि क्लिनिकले सफलताको वास्तविक सम्भावना, हुन सक्ने जटिलताहरू, कुल खर्च, औषधि, परीक्षण, भण्डारण शुल्क र कति पटक उपचार गर्नुपर्छ भन्नेबारे स्पष्टसँग बुझाउनुपर्छ।
नेपालमा बच्चा सम्बन्धी जाँच र उपचार सेवाहरू मुख्यतया ठूला सहरहरूमा मात्र केन्द्रित छन् र यी सेवाहरू धेरैजसो निजी रूपमा पैसा तिरेर लिनुपर्ने हुन्छ। IUI वा IVF सुरु गर्नुअघि क्लिनिकमा योग्य विशेषज्ञहरू छन् कि छैनन्, मन्जुरीनामाको प्रक्रिया स्पष्ट छ कि छैन, उमेर अनुसार सफलताको दर बुझाइएको छ कि छैन र लाग्ने खर्चको लिखित विवरण दिइएको छ कि छैन भन्ने कुरा पक्का गर्नुहोस्। श्रीमान्-श्रीमती दुवैको आधारभूत जाँच पूरा नगरी महँगो उपचार गर्न सल्लाह दिने वा शतप्रतिशत बच्चा हुन्छ भनेर ग्यारेन्टी दिने क्लिनिकहरूबाट बच्नुहोस्। नेपालजस्ता कम र मध्यम आय भएका देशहरूमा सस्तो, सुलभ र व्यवस्थित Infertility को उपचार पाउन अझै पनि चुनौतीपूर्ण छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
हामीले बच्चा जन्माउने क्षमता वा Infertility सम्बन्धी जाँचहरू कहिलेदेखि सुरु गर्नुपर्छ?
के श्रीमान् र श्रीमती दुवैको जाँच एकैपटक गर्नुपर्छ?
के मेरो नियमित रूपमा Ovulation (डिम्ब निस्कने प्रक्रिया) भइरहेको छ?
के Semen analysis (वीर्य परीक्षण) गर्न आवश्यक छ, र यसको नमुना (स्याम्पल) कसरी सङ्कलन गर्ने?
के कुनै संक्रमण, Endometriosis (पाठेघरको भित्री तह बाहिर पलाउने समस्या), PCOS (अण्डाशयमा साना फोकाहरू बन्ने हर्मोनको असन्तुलन), थाइरोइड ग्रन्थीको समस्या वा Blocked tube (डिम्ब वाहिनी नली बन्द हुनु) ले गर्दा यस्तो भइरहेको हुन सक्छ?
कुन-कुन औषधि वा सप्लिमेन्टले गर्दा बच्चा हुने क्षमतामा असर पारिरहेको हुन सक्छ?
थप कुन-कुन जाँचहरू साँच्चिकै आवश्यक छन्?
के यसको पछाडि उपचार गर्न सकिने कुनै मुख्य कारण छ?
हाम्रो प्राकृतिक रूपमा गर्भ रहने सम्भावना कति छ?
IVF (टेस्टट्युब बेबी प्रविधि) को बारेमा सोच्नुअघि उपचारका कुन-कुन विकल्पहरू उपयुक्त हुन्छन्?
मेरो उमेर र अवस्था अनुसार उपचार सफल हुने सम्भावना र जोखिमहरू के-के छन्?
उपचारको कुल खर्चमा के-के कुराहरू समावेश हुन्छन्?
भावनात्मक सहयोगका लागि कुन-कुन काउन्सिलिङ (परामर्श) सेवाहरू उपलब्ध छन्?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।