पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम / अण्डाशयमा साना फोकाहरू बन्ने हर्मोनको असन्तुलनPolycystic Ovary Syndrome (PCOS)
Polycystic Ovary Syndrome (PCOS - अण्डाशयमा साना फोकाहरू बन्ने हर्मोनको असन्तुलन) हर्मोन र metabolic condition संग सम्बन्धित एक सामान्य दीर्घकालीन समस्या हो। यसले महिनावारी, डिम्ब निष्कासन (ओभुलेसन), छाला, कपाल, प्रजनन क्षमता र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। यो समस्या हुँदा शरीरमा एन्ड्रोजेन भनिने हर्मोनको प्रभाव सामान्यभन्दा बढी हुन्छ र धेरैजसो मानिसमा इन्सुलिन (रगतमा चिनी नियन्त्रण गर्ने हर्मोन) प्रतिको संवेदनशीलता कम हुन्छ। विश्वभर बच्चा जन्माउन सक्ने उमेरका महिलामा अनुमानित १० देखि १३ प्रतिशतमा PCOS हुने गर्छ, यद्यपि धेरैजसोमा यसको पहिचान नै भएको हुँदैन।
नाम Polycystic भए तापनि PCOS को अर्थ अण्डाशयमा ठूला फोका (सिस्ट) हुनु मात्र होइन। "पोलिसिस्टिक" भन्नाले अल्ट्रासाउन्डमा अण्डाशयभित्र धेरै साना र अपरिपक्व फोिकाहरू (follicles) देखिनुलाई जनाउँछ। यी साना फोिकाहरू अण्डाशयका ठूला सिस्ट जस्ता हुँदैनन् र PCOS को पहिचान गर्न सधैँ अल्ट्रासाउन्ड गराउनै पर्छ भन्ने पनि छैन।
लक्षणहरू
PCOS ले प्रत्येक महिला लाई फरक-फरक तरिकाले असर गर्छ। कसैमा एउटा वा दुइटा मात्र लक्षण देखिन्छन् भने कसैमा धेरै लक्षणहरू देखिन्छन।
देखा पर्न सक्ने सम्भावित लक्षणहरू यस प्रकारका छन्:
महिनावारी अनियमित हुनु, कम हुनु वा रोकिनु
महिनावारी अनियमित हुनु वा कहिलेकाहीँ धेरै रगत बग्नु
डिम्ब बन्ने प्रक्रिया अनियमित हुनाले वा डिम्ब नबन्नाले गर्भवती हुन गाह्रो हुनु
अनुहार वा शरीरमा (खासगरी चिउँडो, माथिल्लो ओठ, छाती, पेट वा ढाडमा) धेरै रौँ पलाउनु
डन्डीफोर आउनु वा छालामा चिल्लो पदार्थ धेरै हुनु
टाउकाको कपाल पातलो हुँदै जानु वा कपाल झर्नु
तौल बढ्नु वा तौल नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुनु
विशेष गरी घाँटी, काखी वा साप्राको काप वरिपरिको छाला कालो, बाक्लो हुनु
छालामा साना-साना मासुका डल्ला (skin tags) पलाउनु
थकान महसुस हुनु वा शरीरमा ऊर्जा कम हुनु
चिन्ता लाग्नु, मन उदास हुनु, आत्मविश्वास कम हुनु वा आफ्नो रूप र बच्चा हुने/नहुने विषयलाई लिएर तनाव हुनु
स्लिप एप्निया (sleep apnoea - निद्रामा सास फेर्न गाह्रो हुने अवस्था) का लक्षणहरू, जस्तै: ठूलो स्वरले घुर्नु, सुतेको बेला सास रोकिए जस्तो हुनु वा दिउँसो अत्यधिक निद्रा लाग्नु
PCOS भएका केही व्यक्तिहरूको शरीरको तौल स्वस्थ/सामान्य हुन सक्छ, अल्ट्रासाउन्ड स्क्यान गर्दा अण्डाशय सामान्य देखिन सक्छ वा शरीरमा धेरै रौँ नपलाएको पनि हुन सक्छ। त्यसैले, कोही व्यक्ति मोटो छैन वा उनीहरूमा सबै सामान्य लक्षणहरू देखिएका छैनन् भन्दैमा PCOS छैन भनेर पक्का गर्न सकिँदैन।
खतराका संकेत
PCOS आफैमा सामान्यतया आपतकालीन अवस्था होइन। तर, यदि तपाईँमा निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य सेवा लिनुहोस्:
गर्भवती भएको अवस्थामा पेटको तल्लो भाग वा एकापट्टी कडा दुखाइ हुने, योनिबाट रगत बग्ने, काँधको टुप्पो दुख्ने, रिङ्गटा लाग्ने वा बेहोस हुने भएमा
तल्लो पेट वा पेल्भिक क्षेत्रमा अचानक कडा दुखाइ हुने, विशेष गरी बान्ता हुने वा ढल्ने/बेहोस हुने भएमा
योनिबाट अत्यधिक रगत बग्ने (जस्तै: छिटो-छिटो प्याड भिज्ने), रगतका ठूला डल्ला जाने, बेहोस हुने वा धेरै कमजोरी महसुस हुने भएमा
छाती दुख्ने, सासमा कडा कठिनाइ हुने, खोक्दा रगत आउने वा एउटा गोडा अचानक सुन्निने र दुख्ने भएमा
कडा टाउको दुख्ने, शरीरको एकापट्टी भाग कमजोर हुने, बोल्न गाह्रो हुने वा दृष्टि गुम्ने भएमा
आफूलाई हानि पुर्याउने विचार आउने वा आफूलाई सुरक्षित राख्न नसकेजस्तो महसुस हुने भएमा
निम्न अवस्थामा ढिला नगरी स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस्:
अनुहार वा शरीरमा रौं एकदमै छिटो बढेमा
आवाज निकै धोद्रो हुने, मांसपेशीहरू ठूला हुने वा एन्ड्रोजन (पुरुष हर्मोन) सँग सम्बन्धित अन्य परिवर्तनहरू छिटो-छिटो विकसित भएमा
महिनावारीको बिचमा वा यौनसम्पर्क पछि रगत बगेमा
महिनावारी अचानक रोकिएमा र गर्भ नरहेको निश्चित नभएमा
तल्लो पेटको दुखाइ निरन्तर भइरहेमा वा झन् बढ्दै गएमा
अत्यधिक तिर्खा लाग्ने, पटक-पटक पिसाब लाग्ने, कारणबिनै तौल घट्ने वा धमिलो देखिने भएमा
एन्ड्रोजनसँग सम्बन्धित परिवर्तनहरू छिटो-छिटो हुनु सामान्य PCOS को लक्षण होइन र यसका लागि अन्य हर्मोनसम्बन्धी रोगको परीक्षण गराउनुपर्ने हुन सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
PCOS लाई जीवनशैलीमा परिवर्तन गरेर मात्र सधैं नियन्त्रण गर्न सकिंदैन, र PCOS हुनुमा सम्बन्धित व्यक्तिको कुनै दोष हुँदैन। तर, उचित डाक्टरी उपचारका साथै तल दिइएका उपायहरू अपनाउनाले दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत पुग्छ:
सागसब्जी, फलफूल, दाल-गेडागुडी, प्रोटिन र स्वस्थकर चिल्लो पदार्थ भएको सन्तुलित भोजन नियमित रूपमा खाने गर्नुहोस्।
चिनी धेरै हालिएका पेय पदार्थ र अत्यधिक प्रशोधन गरिएका खानेकुराहरू धेरै खानबाट बच्नुहोस्।
आफूले सधैं निरन्तरता दिन सक्ने र व्यावहारिक खालका शारीरिक गतिविधि गरेर सक्रिय रहनुहोस्।
यदि तपाईंको तौल हुनुपर्ने भन्दा बढी छ भने, बिस्तारै थोरै तौल घटाउँदा पनि डिम्ब बन्ने प्रक्रिया, महिनावारीको नियमितता र समग्र स्वास्थ्यमा सुधार आउन सक्छ।
यदि तपाईंको तौल बढी छैन भने, अनावश्यकरूपमा कडा डाइटिङ (खाना कम गर्ने काम) नगर्नुहोस्।
धुम्रपान नगर्नुहोस् र रक्सीको सेवन धेरै कम गर्नुहोस्।
सुत्ने समय नियमित बनाउनुहोस्; ठूलो स्वरले घुर्ने, निद्रामा सास रोकिएको जस्तो हुने वा दिउँसो धेरै निद्रा लाग्ने समस्या छ भने डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।
आफ्नो महिनावारी, रगत बगेको विवरण, रौं, डण्डिफोर हरुमा भएको परिवर्तनहरु र प्रयोग गरिरहेको औषधिको रेकर्ड राख्नुहोस्।
यदि अहिल्यै गर्भवती हुने योजना छैन भने भरपर्दो गर्भनिरोधक साधन प्रयोग गर्नुहोस्; महिनावारी अनियमित हुँदैमा गर्भ नै रहँदैन भन्ने हुँदैन।
यदि PCOS ले गर्दा तपाईंको आत्मविश्वास घटेको छ, सम्बन्धमा असर परेको छ, बच्चा नहुने चिन्ता छ वा मुडमा उतारचढाव आइरहेको छ भने भावनात्मक सहयोग वा परामर्श लिनुहोस्।
प्रमाणित वा स्वीकृत नभएका "हर्मोन सन्तुलन गर्ने", तौल घटाउने वा गर्भधारण गराउने भन्दै बेचिने सप्लिमेन्टहरू प्रयोग नगर्नुहोस्। PCOS को लागि बजारमा आउने हर्बल वा जडीबुटीजन्य उत्पादनहरूले अरू औषधिसँग प्रतिकूल असर गर्न सक्छन्, खराबी पुर्याउन सक्छन् वा सही स्वास्थ्य परीक्षणमा ढिलाइ गराउन सक्छन्।
उपचार
PCOS नै हो भनेर किटान गर्ने कुनै एउटा मात्र परीक्षण वा जाँच हुँदैन। गर्भावस्था, थाइरोइड ग्रन्थीको समस्या, प्रोल्याक्टिन हर्मोनको मात्रा बढी हुनु र एड्रेनल ग्रन्थीको वा अण्डाशयसम्बन्धी अन्य समस्याहरूको कारणहरू होइनन् भनेर पक्का गरेपछि लक्षण, शारीरिक जाँच र केही निश्चित परीक्षणहरूको आधारमा यसको पहिचान गरिन्छ।
सामान्यतया तलका मध्ये कम्तीमा दुईवटा अवस्था देखिएमा PCOS हो भनेर पहिचान गरिन्छ:
डिम्ब निष्कासन (ovulation) अनियमित हुनु वा नहुनु, जुन प्रायः महिनावारी ढिलो हुने, रोकिने वा अनियमित हुने लक्षणहरु हुन्छ
लक्षण वा रगत परीक्षणबाट एन्ड्रोजेन (androgen) को मात्रा बढेको देखिनु
भिडियो एक्स-रे (ultrasound) गर्दा अण्डाशयमा साना फोकाहरू देखा पर्नु
यदि डिम्ब निष्कासन अनियमित भएको र एन्ड्रोजेनसँग सम्बन्धित लक्षण वा रगतको रिपोर्टमा परिवर्तन पहिले नै देखिइसकेको छ भने सधैं भिडियो एक्स-रे गरीरहनुपर्दैन।
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न परीक्षणहरूको व्यवस्था गर्न सक्नुहुन्छ:
आवश्यक परेमा गर्भावस्थाको परीक्षण (Pregnancy test)
हर्मोन र अन्य सम्भावित कारणहरू पत्ता लगाउन रगत परीक्षण
रक्तचाप (BP) मापन
रगतमा चिनीको मात्रा वा मधुमेह को जाँच
कोलेस्ट्रोल र मुटु तथा रक्तनलीसँग सम्बन्धित जोखिमहरूको परीक्षण
केही निश्चित अवस्थामा तल्लो पेटको अल्ट्रासाउन्ड स्क्यान
मनको स्थिति, निद्रा र बच्चा नहुने समस्यासँग सम्बन्धित चिन्ताको मूल्याङ्कन
यसको उपचार बिरामीमा देखिएका लक्षण, स्वास्थ्य जोखिम र हाल उहाँ सन्तान चाहनुहुन्छ कि चाहनुहुन्न भन्ने कुरामा भर पर्छ।
सम्भावित उपचार विधिहरू यस प्रकार छन्:
महिनावारीको उपचार: महिनावारी धेरै ढिलो वा कम हुने समस्या छ भने रगत बग्ने प्रक्रियालाई नियमित बनाउन र पाठेघरको भित्री तहको रक्षा गर्न हर्मोनयुक्त गर्भनिरोधक वा समय-समयमा हर्मोनको उपचार (Hormonal contraception or periodic hormone treatment) दिन सकिन्छ।
डन्डीफोर र अनुहार/शरीरमा बढी रौँ आउने समस्याको उपचार: हर्मोनको उपचार, छालाको उपचार र रौँ हटाउने विधिहरू उपयोगी हुन सक्छन्। एन्ड्रोजेन कम गर्ने केही औषधिहरू प्रयोग गर्दा भरपर्दो गर्भनिरोधक साधन अपनाउनु पर्छ, किनकि यसले पेटमा हुर्किरहेको बच्चालाई हानि पुर्याउन सक्छ।
मेटफर्मिन (Metformin): विशेषगरी इन्सुलिन ले काम नगर्ने समस्या (insulin resistance), मधुमेह को जोखिम वा उपापचय (metabolic) सम्बन्धी समस्या भएका केही निश्चित व्यक्तिहरूका लागि यो औषधि चलाउन सकिन्छ। यो सबैका लागि उपयुक्त वा आवश्यक हुँदैन।
नि-सन्तान सम्बन्धी उपचार: डिम्ब निष्कासन गराउन औषधिहरूको प्रयोग गर्न सकिन्छ। साधारण उपायहरूबाट पनि गर्भ नरहेमा थप परीक्षण वा इन्फर्टिलिटी (Infertility ) सम्बन्धी प्रविधिहरूको सहयोग लिन सकिन्छ।
तौल नियन्त्रणमा सहयोग: यसमा खानपानमा सुधार, शारीरिक गतिविधि, व्यवहारमा परिवर्तन वा आवश्यकता अनुसार विशेषज्ञ डाक्टरको सल्लाह समावेश हुन सक्छ।
मानसिक स्वास्थ्य परामर्श: PCOS का कारण चिन्ता, उदासिनता, आफ्नो शारीरिक बनावटलाई लिएर हुने तनाव वा Infertility सम्बन्धी चिन्ता भएमा परामर्श वा उपचारले मद्दत गर्न सक्छ।
PCOS ले गर्दा शरीरमा इन्सुलिन ले राम्रोसँग काम नगर्ने समस्या, टाइप २ मधुमेह र अन्य दीर्घकालीन शारीरिक समस्याहरूको जोखिम बढ्छ। महिनावारी धेरै ढिलो हुने वा नहुने महिलाहरूलाई पाठेघरको भित्री तहलाई सुरक्षित राख्न पनि उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ। त्यसैले, नियमित स्वास्थ्य जाँच गर्दा बच्चा हुने/नहुने विषयमा मात्र सीमित नरही समग्र स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुपर्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के मेरा लक्षणहरूले PCOS को criteria पूरा गर्छन्?
अरू कुन-कुन स्वास्थ्य समस्याहरू नभएको निश्चित गर्न परीक्षण गर्नुपर्छ?
के मलाई अल्ट्रासाउन्ड गर्नुपर्छ, वा अल्ट्रासाउन्ड बिना नै रोग पत्ता लगाउन सकिन्छ?
मैले कति-कति समयमा आफ्नो रक्तचाप, रगतमा चिनीको मात्रा र कोलेस्ट्रोल जाँच गराउनुपर्छ?
पाठेघरको भित्री तहलाई सुरक्षित राख्नका लागि के मेरो ढिलो-ढिलो हुने महिनावारीको उपचार गर्नुपर्छ?
अनियमित महिनावारी, डन्डीफोरो वा अस्वाभाविक रूपमा बढी रौँ आउने समस्याका लागि कुन उपचार सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ?
के मेटफोर्मिन (metformin) मेरो लागि उपयोगी हुनसक्छ?
महिनावारी अनियमित हुँदा पनि के म गर्भवती हुन सक्छु?
मैले कहिले प्रजनन क्षमताको जाँच गराउनुपर्छ?
यदि म गर्भवती हुने योजना बनाउँदै छु भने के मैले खाइरहेका औषधिहरू सुरक्षित छन्?
के दिक्क लाग्ने (मन उदास हुने) वा निद्रा नपर्ने समस्या हुनुमा PCOS को कारणले हुनसक्छ?
मेरो हर्मोनमा आएको परिवर्तन PCOS बाहेक अन्य कुनै कारणले भएको हो भन्ने कुरा कुन-कुन लक्षणले सङ्केत गर्छन्?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
थप जानकारी
पहिले पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम (PCOS) भनिने अवस्थालाई अहिले आधिकारिक रूपमा पोलिएन्डोक्राइन मेटाबोलिक ओभेरियन सिन्ड्रोम (polyendocrine metabolic ovarian syndrome - PMOS) भनिन्छ।
यो नयाँ नामले यो समस्या अण्डाशय (Ovary) मा देखिने "सिस्ट" मा मात्र सीमित नभई, शरीरका हर्मोनहरू, मेटाबोलिज्म (Metabolism), महिनावारी, छालाको स्वास्थ्य, गर्भधारण क्षमता र समग्र स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित एउटा जटिल र बहुआयामिक अवस्था हो भन्ने कुरालाई अझ स्पष्ट रूपमा बुझाउँछ।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।