सर्पको टोकाइ / सर्पदंश (snake bites)
नेपालमा सर्पले टोकेको शङ्का हुनासाथ यसलाई 'आकस्मिक चिकित्सा अवस्था' (Medical Emergency) मानी ढिला नगरी अस्पताल लैजानुपर्छ। टोकेको स्थानमा दुखाइ वा सुजन नभए तापनि, अथवा सर्प विषालु नदेखिए पनि पर्खनु हुँदैन। विषको लक्षण देखिन केही समय लाग्न सक्छ र सर्पको प्रजाति सधैं सही पहिचान गर्न सम्भव हुँदैन। त्यसैले, बिरामीलाई शान्त राख्दै, सकेसम्म हलचल गर्न नदिई तुरुन्तै नजिकको अस्पताल वा मान्यता प्राप्त सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पुर्याउनुपर्छ।सर्पको विषले श्वासप्रश्वास र स्नायु प्रणालीमा अवरोध पुर्याउन, रगत जम्ने प्रक्रिया बिगार्न, तन्तु तथा मांसपेशी नष्ट गर्न वा मिर्गौला फेल गराउन सक्छ। सर्पले टोकेका सबै अवस्थामा विष सरेको नहुन पनि सक्छ (Dry Bite), तर यसको निवारण वा निर्णय घरमै बसेर गर्न सर्वथा असम्भव छ।
खतराका संकेत
सर्पदंशको शङ्का हुनासाथ ढिला नगरी तुरुन्त अस्पताल जानुहोस्। निम्नलिखित लक्षणहरू देखिएमा विषको गम्भीर तथा प्राणघातक असर भइरहेको बुझ्नुपर्छ:
श्वासप्रश्वासमा समस्या: सास फेर्न गाह्रो हुनु, श्वासप्रश्वास कमजोर हुनु वा हावा नपुगेजस्तो (निसासिएको) महसुस हुनु।
स्नायु प्रणालीको शिथिलता: आँखाको ढकनी लत्रिनु (Drooping eyelids) वा निल्न गाह्रो हुनु।
टोकेको भाग तीव्र रूपमा सुन्निँदै जानु, फोका उठ्नु वा तन्तुहरू (Tissues) नष्ट हुनु।
रक्तस्राव: शरीरका विभिन्न अङ्गहरूबाट अनियन्त्रित रूपमा रगत बग्नु।
चेतना र शारीरिक सन्तुलन गुम्नु: अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु, अङ्गहरू चलाउन नसक्नु, अलमलिनु वा अत्यधिक निद्रालु हुनु।
अति गम्भीर अवस्था: अचानक ढल्नु, शरीर कम्पन्न हुनु वा बेहोस हुनु।
मिर्गौला फेल हुने सङ्केत: पिसाबको मात्रा निकै कम हुनु वा पिसाब अत्यधिक गाढा हुनु।
महत्त्वपूर्ण निर्देशन: बिरामीलाई कुनै पनि हालतमा हिँड्न नलगाउनुहोस्। एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएको क्षेत्रमा तुरुन्त १०२ मा फोन गर्नुहोस्। एम्बुलेन्स उपलब्ध नभएमा, बिरामीको शरीरलाई सकेसम्म हलचल गर्न नदिई सुरक्षित सवारीसाधनमार्फत तुरुन्त अस्पताल पुर्याउनुहोस्।
लक्षणहरू
सर्पदंशका सम्भावित लक्षणहरू:
टोकेको स्थानमा: दाँतको दाग (Fangs mark) देखिनु, घाउ हुनु, रगत बग्नु, अत्यधिक दुख्नु वा सुन्निने भाग क्रमशः बढ्दै जानु।
टोकेको ठाउँमा फोका उठ्नु, नीलडाम बस्नु वा छालाको रङ गाढा/कालो हुँदै जानु।
वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु, पेट दुख्नु वा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु।
स्नायु प्रणालीमा असर (Neurological Signs) - आँखाको ढकनी लत्रिनु (Drooping eyelids), धमिलो वा एउटै वस्तु दुईवटा देखिनु (Double vision)।
बोल्न, निल्न वा टाउको सीधा राख्न कठिन हुनु, अत्यधिक निद्रा लाग्नु, शरीर शिथिल हुनु वा अङ्गहरू चलाउन नसक्नु।
असामान्य रक्तस्राव हुनु - गिजा, नाक, घाउ वा सुई लगाएको ठाउँबाट रगत बग्नु तथा बान्ता, पिसाब वा दिसामा रगत देखिनु।
पिसाब अत्यधिक गाढा हुनु वा पिसाबको मात्रा निकै कम हुनु।
अति गम्भीर अवस्थाहरू: श्वासप्रश्वासमा अवरोध (सास फेर्न गाह्रो हुनु), अचानक ढल्नु, शरीर कम्पन्न हुनु (झट्का /मिर्गी दौरा आउनु) वा बेहोस हुनु।
विशेष द्रष्टव्य:
विशेष गरी स्नायु प्रणालीमा असर गर्ने (Neurotoxic) सर्पको टोकाइमा तीव्र दुखाइ वा सुजन नदेखिए तापनि गम्भीर विषको असर भइरहेको हुन सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
अस्पताल लैजाने तयारी गर्दै गर्दा (प्राथमिक उपचार):
सुरक्षा र सान्त्वना: सर्प रहेको स्थानबाट सुरक्षित दूरीमा टाढा जानुहोस् र बिरामीलाई शान्त राख्नुहोस् (हडबडाउँदा विष छिटो फैलन सक्छ)।
शारीरिक स्थिरता: बिरामीलाई आरामसँग बसाल्नुहोस् वा सुताउनुहोस् र शरीरलाई सकेसम्म हलचल गर्न नदिनुहोस्।
अङ्गलाई स्थिर राख्ने: टोकेको हात वा खुट्टालाई सहज अवस्थामा राखेर साधारण splint को प्रयोग गरी हलचल हुन नपाउने गरी स्थिर राख्नुहोस्।
कसिला वस्तुहरू हटाउने: टोकेको भाग सुन्निनु अगावै औँठी, चुरा, घडी, पाउजु वा कसिने कपडाहरू तुरुन्तै फुकाल्नुहोस्।
निरन्तर निगरानी: अस्पताल पुऱ्याउने यात्राभरि बिरामीको श्वासप्रश्वास र चेतनाको अवस्था (होश) निरन्तर जाँचिरहनुहोस्।
सर्पको पहिचान: सम्भव भएमा सुरक्षित दूरीबाट मात्र सर्पको फोटो खिच्नुहोस्, तर यसकै बहानामा अस्पताल जान कति पनि ढिला नगर्नुहोस्।
यी कामहरू कदापि नगर्नुहोस् (निषेधित कार्यहरू):
रक्तसञ्चार रोक्ने (Tourniquet): हातखुट्टामा डोरी, कपडा वा कसिलो पट्टी बाँधेर रक्तसञ्चार अवरुद्ध नगर्नुहोस्।
घाउमा चोट पुऱ्याउने: टोकेको ठाउँमा काट्ने, पोल्ने, निचोर्ने वा मुखले विष चुस्ने (Sucking) प्रयास सर्वथा नगर्नुहोस्।
अनावश्यक लेप: घाउमा बरफ, रासायनिक पदार्थ, माटो, तेल, जडीबुटी वा "सर्पको ढुङ्गा" (Snake stone) जस्ता अप्रमाणित वस्तुहरू नलगाउनुहोस्।
हानिकारक पदार्थ: बिरामीलाई मदिरा, बिजुलीको झट्का (Shock therapy) वा चिकित्सकको सल्लाह विना कुनै पनि औषधि नदिनुहोस्।
अन्धविश्वासमा नलाग्ने: धामीझाँक्री, झारफुक वा घरेलु उपचारको भ्रममा परेर अस्पताल लैजान ढिलाइ नगर्नुहोस्।
सर्पलाई नपक्रने: सर्पलाई समात्ने, छुने वा मार्ने प्रयास गरेर आफ्नो ज्यान जोखिममा नपार्नुहोस्।
विशेष चेतावनी: गलत प्राथमिक उपचारले तन्तुहरू (Tissues) नष्ट हुने, आन्तरिक रक्तस्राव हुने र वास्तविक उपचारमा ढिलाइ भई ज्यान जाने जोखिम बढाउँछ।
उपचार
अस्पतालमा गरिने परीक्षण तथा उपचार प्रक्रिया:
प्रारम्भिक स्वास्थ्य परीक्षण: अस्पताल पुगेपछि स्वास्थ्यकर्मीहरूले बिरामीको श्वासप्रश्वास, अक्सिजनको मात्रा (SPO2), रक्तचाप (Blood Pressure), चेतनाको अवस्था (होश), टोकेको भागको सुजन र मांसपेशीको शक्ति (Muscle strength) तत्काल जाँच गर्छन्।
प्रयोगशाला (Lab) परीक्षण: रगत जम्ने प्रक्रिया (Clotting time), सम्भावित रक्तस्राव, मांसपेशीको क्षति र मिर्गौलाको कार्य (Kidney function) मूल्याङ्कन गर्न रगत तथा पिसाबको विस्तृत परीक्षण गरिन्छ।
एन्टिभेनम (Anti-venom) उपचार: एन्टिभेनम सर्पको विषको गम्भीर असरलाई रोक्न वा कमजोर पार्न सक्ने एक मात्र विशेष उपचार (Specific antidote) हो। यो सर्पले टोकेका प्रत्येक व्यक्तिलाई अनिवार्य रूपमा दिइँदैन; शरीरमा विषको स्पष्ट लक्षण देखिएको आधारमा मात्र चिकित्सकले यसको निर्णय गर्छन्।
अस्पतालमै दिनुपर्ने कारण: एन्टिभेनमको प्रयोगबाट बिरामीमा गम्भीर प्रकारको एलर्जी (Anaphylaxis) हुन सक्ने भएकाले यो पूर्ण चिकित्सकीय निगरानीमा अस्पतालभित्रै मात्र दिनुपर्छ।
थप सहयोगी उपचारहरु: बिरामीको अवस्था हेरी अक्सिजनको सपोर्ट, कृत्रिम श्वासप्रश्वासको मेसिन (Ventilator), नसाबाट दिइने औसधि र तरल पदार्थ (IV Fluids), घाउको विशेष उपचार वा मिर्गौलासम्बन्धी (Dialysis) उपचार पनि आवश्यक पर्न सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के बिरामीको शरीरमा विष फैलिएको कुनै स्पष्ट प्रमाण वा लक्षण देखिएको छ?
बिरामीलाई कति अवधिसम्म अस्पतालको सघन निगरानी (Observation) मा राख्न आवश्यक हुन्छ?
रगत जम्ने प्रक्रिया वा मिर्गौलाको रिपोर्टमा कुनै जटिलता देखिएको छ कि छैन?
के बिरामीलाई एन्टिभेनम दिनु आवश्यक छ? यदि छ भने, यसको सम्भावित प्रतिक्रिया (Allergic reaction) को निगरानी कसरी गरिँदैछ?
टोकेको स्थानको छाला वा मांसपेशीमा कुनै दीर्घकालीन क्षति (Tissue necrosis) भएको छ?
अस्पतालबाट डिस्चार्ज भएर घर फर्किएपछि कुन-कुन लक्षण देखिएमा तुरुन्त पुनः अस्पताल फर्कनुपर्छ?
आपतकालीन अवस्थाका लागि यस क्षेत्रको नजिकै पर्ने अर्को मान्यता प्राप्त सर्पदंश उपचार केन्द्र कहाँ छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।