क्षयरोग (TB)
क्षयरोग (Tuberculosis), जसलाई सामान्यतः टीबी भनिन्छ, एक प्रकारको ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमण हो जुन प्रायः फोक्सोमा हुन्छ। यसले शरीरका अन्य भागहरूलाई पनि असर गर्न सक्छ। फोक्सोमा सक्रिय टीबी भएको व्यक्तिले खोक्दा, हाछ्यूँ गर्दा वा बोल्दा ब्याक्टेरिया हावामा फैलिन्छ र यसरी नै यो रोग सर्छ। धेरैजसो मान्छेलाई यो ब्याक्टेरिया शरीरमा पसेपनि तुरुन्तै रोग लाग्दैन - ब्याक्टेरिया लामो समयसम्म शरीरभित्र निष्क्रिय अवस्थामा बस्न सक्छ र पछि मात्र रोग देखा पर्न सक्छ। टीबी सक्रिय भएपछि यो गम्भीर हुन सक्छ, र उपचार नगरिए ज्यान जाने खतरासमेत हुन्छ। राम्रो कुरा के छ भने, टीबीलाई एन्टिबायोटिक (ब्याक्टेरिया मार्ने औषधि) को पूरा कोर्स खाएर निको पार्न सकिन्छ। डाक्टरले भनेअनुसार उपचारको पूरा कोर्स लिनु अत्यन्त जरुरी छ। टीबीको जोखिम बढी भएका कतिपय व्यक्तिहरूलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्ने खोप (रोगबाट बचाउन दिइने औषधि) पनि उपलब्ध छ।
लक्षणहरू
टीबीका लक्षणहरू सामान्यतया बिस्तारै देखा पर्छन्।
सामान्य लक्षणहरूमा यी पर्छन्:
३ हप्ताभन्दा बढी समयदेखि खोकी लागिरहनु - खोक्दा खकार वा रगत मिसिएको खकार आउन सक्छ
थकान वा कमजोरी महसुस हुनु
तेज ज्वरो आउनु वा राति पसिना आउनु
भोक नलाग्नु
तौल घट्नु
सामान्य रूपमा अस्वस्थ महसुस हुनु
बच्चाहरूमा टीबीले तौल बढ्न वा सामान्य बृद्धि हुन नदिन पनि सक्छ।
जब टीबी शरीरका अन्य भागहरूमा - जस्तै लिम्फ नोड (शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीका ग्रन्थिहरू), हड्डी, वा दिमागमा - फैलिन्छ, थप लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:
ग्रन्थिहरू सुन्निनु
शरीरमा दुखाइ हुनु
जोर्नी वा गाँठा सुन्निनु
पेट वा तल्लो पेटमा दुखाइ हुनु
कब्जियत हुनु
पिसाब गाढा वा धमिलो हुनु
टाउको दुख्नु
वाकवाकी लागेर बान्ता हुनु
दिमाग अलमलिनु वा कुरा बुझ्न गाह्रो हुनु
घाँटी अकडिनु
खुट्टा, अनुहार वा शरीरका अन्य भागमा दाना वा रातो दाग देखिनु
कहिलेकाहीँ टीबी शरीरमा भएर पनि कुनै लक्षण देखाउँदैन। यसलाई लेटेन्ट टीबी (सुप्त टीबी) भनिन्छ।
जब टीबी शरीरमा भएर लक्षणहरू पनि देखिन्छन्, त्यसलाई एक्टिभ टीबी (सक्रिय टीबी) भनिन्छ।
खतराका संकेत
यदि तपाईंलाई रगत वा रगत मिसिएको खकार आइरहेको छ भने, सकेसम्म चाँडो डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई भेट्नुहोस्। ढिला नगर्नुहोस्।
तलका कुनै पनि लक्षण देखिएमा, यो एउटा आपतकालीन अवस्था हो। नजिकको अस्पतालको आकस्मिक विभागमा तुरुन्त जानुहोस्, वा कसैलाई लैजान भन्नुहोस्। आफैं गाडी नचलाउनुहोस्।
आपतकालीन चेतावनीका लक्षणहरू:
टाउको तीव्र दुखाइसँगै घाँटी अकड्नु
उज्यालो प्रकाश हेर्दा आँखा वा टाउको दुख्नु
Seizures (शरीर काम्ने र बेहोस हुने अवस्था) वा झट्का आउनु
अचानक अलमल हुनु वा व्यवहारमा परिवर्तन आउनु
शरीरको कुनै भागमा कमजोरी महसुस हुनु वा चल्न नसक्नु
यी लक्षणहरूको मतलब हो कि क्षयरोग (TB) दिमागसम्म फैलिएर Meningitis (दिमाग र मेरुदण्डको झिल्लीमा हुने सूजन) भएको हुन सक्छ, जुन एउटा गम्भीर अवस्था हो।
अस्पताल जाँदा आफ्ना सबै औषधिहरू साथमा लैजानुहोस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
क्षयरोगको उपचारको क्रममा आफ्नो ख्याल कसरी राख्ने
यदि तपाईंलाई क्षयरोग (TB) भएको पुष्टि भएको छ भने, सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने - डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीले भनेअनुसार हरेक दिन, पूरै उपचारको अवधिभर औषधि खानु। यो सामान्यतया कम्तीमा केहि महिनासम्म हुन्छ। थोरै ठीक भएजस्तो लाग्यो भनेर बीचमै औषधि नछाड्नुहोस्। धेरै छिटो छाड्दा संक्रमण फेरि फिर्ता हुन्छ, र त्यसपछि उपचार गर्न झन् गाह्रो हुन सक्छ।
उपचार पूरा गर्नु
औषधि छुट्नु वा बीचमै छाड्नु - यही मुख्य कारण हो जसले गर्दा क्षयरोग फेरि देखा पर्न सक्छ वा औषधिले काम नगर्ने हुन सक्छ। औषधि लिन बिर्सिने वा पाउन गाह्रो भइरहेको छ भने आफ्नो स्वास्थ्यकर्मीसँग कुरा गर्नुहोस् - सहयोग पाइन सक्छ।
आराम र खानपान
उपचारको शुरुआती हप्ताहरूमा पर्याप्त आराम गर्नुहोस्।
नियमित र पोषिलो खाना खाने प्रयास गर्नुहोस्। क्षयरोगमा भोक नलाग्ने र तौल घट्ने हुन सक्छ, त्यसैले जति सक्दो पोषिलो खाना खाँदा शरीरलाई निको हुन मद्दत गर्छ।
दिनभरि पर्याप्त पानी पिउनुहोस्।
अरूलाई जोगाउनु
उपचारको शुरुआती हप्ताहरूमा क्षयरोग हावामार्फत अरूमा सर्न सक्छ। वरिपरिका मान्छेलाई जोगाउन:
खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा मुख र नाक टिस्यूले छोप्नुहोस्, र प्रयोग गरेको टिस्यू सुरक्षित तरिकाले फाल्नुहोस्।
साना बन्द कोठाभन्दा हावा राम्ररी आउने खुला ठाउँमा बस्ने कोशिश गर्नुहोस्।
डाक्टरले "अब रोग सर्दैन" भनेर नभनेसम्म सानो बच्चा, वृद्धवृद्धा वा रोगसँग लड्ने क्षमता कम भएका व्यक्तिसँग नजिकिनबाट बच्नुहोस्।
मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल
क्षयरोगको उपचार लामो हुन्छ, र यस बीचमा थकान, चिन्ता वा मन अशान्त हुनु स्वाभाविक हो। गाह्रो लागेको बेला परिवारका सदस्य, साथीभाइ वा स्वास्थ्यकर्मीसँग मन खोलेर कुरा गर्नुहोस्। आफ्नो ऊर्जाले धान्ने जति दैनिक दिनचर्या जारी राख्दा पनि राहत मिल्छ।
कहिले सहयोग लिने
औषधिका कारण छाला वा आँखा पहेँलो हुने, पेट दुख्ने, वा आँखाको दृष्टिमा परिवर्तन आउने जस्ता समस्या देखिए भने तुरुन्त डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्। उहाँहरूसँग कुरा नगरी आफैँ औषधि नछाड्नुहोस्।
उपचार
यदि तपाईंलाई खोक्दा रगत वा रगत मिसिएको खकार आउँदैछ भने, तुरुन्तै स्वास्थ्य सहायता लिनुहोस्। नजिकको अस्पताल, इमर्जेन्सी विभाग, टीबी क्लिनिक, स्वास्थ्य चौकी, वा अन्य स्वास्थ्य संस्थामा जतिसक्दो चाँडो जानुहोस्। यदि धेरै रगत आइरहेको छ, वा सासफेर्न कठिन भइरहेको छ, छातीमा दुखाइ छ, टाउको घुमिरहेको छ वा बेहोस हुने अवस्था छ भने, तुरुन्तै अस्पताल जानुहोस्।
क्षयरोग (टीबी) का लागि परीक्षणहरू
यदि तपाईंमा टीबीका लक्षणहरू देखिएका छन् भने, चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीले एक वा एकभन्दा बढी परीक्षणहरू गर्न सुझाव दिन सक्छन्, जस्तै:
छातीको एक्स-रे
खकार परीक्षण, जसमा माइक्रोस्कोपी, GeneXpert/Xpert परीक्षण, कल्चर, वा औषधि-संवेदनशीलता परीक्षण समावेश हुन सक्छ
रगत परीक्षण, जसमा आवश्यक भएमा HIV परीक्षण पनि पर्छ
फोक्सोबाहेक अन्य ठाउँमा टीबी भएको शंका भएमा अल्ट्रासाउन्ड स्क्यान वा CT स्क्यान
Biopsy (शरीरको प्रभावित भागबाट थोरै मात्रामा तन्तु, कोश वा तरल पदार्थ लिएर गरिने परीक्षण) वा प्रभावित भागबाट तरल पदार्थको नमुना, उदाहरणका लागि ग्रन्थि (Lymph node), छाती, वा दिमागको वरिपरिबाट
यदि तपाईंमा लक्षण छैन तर टीबी भएको कुनै व्यक्तिसँग नजिकको सम्पर्क भएको हुन सक्छ भने, स्वास्थ्यकर्मीले टीबी संक्रमणको परीक्षण गर्न सुझाव दिन सक्छन्। उपलब्धता र आवश्यकताअनुसार Mantoux छाला परीक्षण वा IGRA रगत परीक्षण गरिन सक्छ।
क्षयरोग (टीबी) को उपचार
टीबीको उपचार टीबी उपचार केन्द्र, अस्पताल, वा अन्य स्वास्थ्य संस्थाबाट लेखिदिएका एन्टिबायोटिक हरूको संयोजनबाट गरिन्छ। औषधि-संवेदनशील टीबी भएका धेरैजसो व्यक्तिहरूमा उपचार लगभग ६ महिनासम्म चल्न सक्छ। यदि टीबी औषधि-प्रतिरोधी छ, वा दिमाग, मेरुदण्ड, वा मुटुको झिल्लीमा असर गरेको छ भने, उपचार लामो समयसम्म चल्न सक्छ वा फरक औषधिहरू आवश्यक पर्न सक्छन्। केही गम्भीर अवस्थामा स्टेरोइड औषधि पनि चाहिन सक्छ।
Latent TB (सुप्त टीबी) भनेको शरीरमा टीबीका ब्याक्टेरिया भएका तर रोग वा लक्षण नदेखाएको अवस्था हो। Latent TB को उपचारले सक्रिय टीबी हुने जोखिम कम गर्न सक्छ र यो उपचार केही महिनासम्म चल्न सक्छ।
टीबीको औषधि चिकित्सकले भनेअनुसार नियमित रूपमा लिनुहोस् र पूरा कोर्स सकाउनुहोस्, भले पनि तपाईं ठीक भएजस्तो महसुस गर्न थाल्नुभएको होस्। औषधि छुटाउँदा वा अधिमै रोकिँदा टीबी फेरि फर्कन सक्छ र उपचार गर्न झन् गाह्रो हुन सक्छ।
सबै फलो-अप जाँचमा नियमित उपस्थित हुनुहोस्, र यदि आँखा वा छाला पहेँलो हुने, धेरै बान्ता हुने, शरीरभर दाना वा रातो चकत्ता देखिने, दृष्टि धमिलो हुने, वा हात-खुट्टामा सुन्निने वा झमझमाउने जस्ता कुनै साइड इफेक्ट देखिए भने आफ्नो स्वास्थ्यकर्मीलाई तुरुन्तै जानकारी दिनुहोस्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
डाक्टरसँग परामर्शका बेला सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
अपोइन्टमेन्टभन्दा अगाडि केही प्रश्नहरू तयार गरेर जानुभयो भने डाक्टरसँगको भेटबाट बढी फाइदा लिन सकिन्छ। तलका प्रश्नहरू उपयोगी हुन सक्छन्:
रोग निदानबारे
मलाई सक्रिय टीबी छ कि सुप्त टीबी (Latent TB - जुन रोग सक्रिय देखिँदैन तर शरीरमा छ)?
मेरो शरीरको कुन भाग प्रभावित छ?
मलाई टीबी कसरी लागेको होला?
मेरो घरका अरू सदस्यहरू पनि यसको सम्पर्कमा आएका हुन सक्छन्?
उपचारबारे
मैले कति औषधिहरू खानु पर्छ, र कति दिनसम्म?
ती खाने सबैभन्दा राम्रो समय कुन हो र खाना खाएर खानु पर्छ कि नखाई?
कस्ता साइड इफेक्टहरूमा ध्यान दिनु पर्छ?
एक डोज छुट भयो भने के गर्ने?
उपचारको क्रम सही ढंगले जारी राख्न कुनै सहायता पाइन्छ?
अरूलाई सुरक्षित राख्नेबारे
म अहिले संक्रामक छु?
बालबच्चा वा ज्येष्ठ परिवारका सदस्यहरूसँग कति दिनसम्म सतर्क रहनु पर्छ?
मेरो घरमा बस्नेहरूले पनि जाँच गराउनु पर्छ?
स्वस्थ्यलाभबारे
उपचारको क्रममा कुनै खानेकुरा वा काम नगर्नु भनिएको छ?
उपचार काम गरिरहेको छ भनेर कसरी थाहा पाउने?
जाँच वा फलोअप टेस्टका लागि कति पटक आउनु पर्ला?
अर्को अपोइन्टमेन्टअघि नै डाक्टरकहाँ जानुपर्ने कस्तो अवस्था हुन सक्छ?
डाक्टरसँग कुनै कुरा नबुझिएको भए सोध्न नहिचकिचाउनुस्। परामर्श सकिनुअघि आफ्नो उपचारबारे मनमा कुनै शंका नराख्नु नै राम्रो हुन्छ।
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।