टाउकोमा चोट लाग्नु (head injury)
लड्दा, सडक दुर्घटना हुँदा, खेलकुदका क्रममा चोट लाग्दा, कसैले प्रहार गर्दा वा टाउकोमा कुनै वस्तु ठोक्किँदा टाउकोमा चोट लाग्न सक्छ। केही चोटहरू टाउकोको बाहिरी छालामा मात्र सीमित हुन्छन्। तर कतिपय चोटहरूले गर्दा मस्तिष्क हल्लिने (Concussion), खप्परको हड्डी भाँचिने वा खप्परभित्र रगत बग्ने जस्ता गम्भीर समस्याहरू हुन सक्छन्।
चोट गम्भीर हुनका लागि व्यक्ति बेहोस भएकै हुनुपर्छ भन्ने छैन। यदि व्यक्ति बेहोस छ, जगाउन गाह्रो छ, शरीर थर्कने (झट्का आउने) भएको छ, अलमलिएको छ वा शरीर कमजोर भएको छ भने तुरुन्तै आकस्मिक उपचार उपलब्ध भएको अस्पताल लैजानुहोस्। केही लक्षणहरू चोट लाग्नेबित्तिकै देखिन्छन् भने कतिपय लक्षणहरू केही घण्टापछि मात्र सुरु हुन सक्छन्।
खतराका संकेत
तलका कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै आकस्मिक चिकित्सा सहायता लिनुहोस्:
बेहोस भएको व्यक्ति पूर्ण रूपमा होशमा नआउनु।
निद्रा लागिरहने, जगाउन निकै गाह्रो हुनु वा आँखा खुला राख्न नसक्नु।
शरीर थर्कनु वा झट्का (मिर्गी दौरा) आउनु।
अलमलिनु, असामान्य व्यवहार गर्नु, अत्यधिक बेचैन हुनु वा भएको घटना सम्झन नसक्नु।
हातखुट्टा कमजोर वा लाटो हुनु, शरीरको सन्तुलन बिग्रिनु वा हिँड्न गाह्रो हुनु।
बोली अस्पष्ट हुनु, अनुहार बाङ्गिनु वा अरूले बोलेको कुरा बुझ्न गाह्रो हुनु।
टाउको धेरै दुख्नु वा दुखाइ लगातार बढ्दै जानु।
बारम्बार वा लगातार बान्ता हुनु।
दुवै आँखाको नानीको आकार फरक हुनु, धमिलो वा एउटै वस्तु दुईवटा (दोहोरो) देखिनु वा अचानक सुन्ने क्षमतामा समस्या आउनु।
नाक वा कानबाट सफा पानीजस्तो तरल पदार्थ वा रगत बग्नु।
कानपछाडि वा आँखाको वरिपरि प्रत्यक्ष चोट नलागेको भए तापनि नीलो डाम देखिनु।
टाउकोमा गहिरो घाउ हुनु, खप्पर दबिएको जस्तो देखिनु वा टाउकोमा कुनै वस्तु गाडिएको हुनु।
घाँटी धेरै दुख्नु वा घाँटीलाई चलाउन/हल्लाउन नसक्नु।
तीव्र गतिको सडक दुर्घटना भएको, धेरै उचाइबाट लडेको वा ठूलो बलले टाउकोमा चोट लागेको हुनु।
रगत पातलो बनाउने औषधि प्रयोग गरिरहेको, रगत जम्ने समस्या (Bleeding Disorder) भएको वा पहिले मस्तिष्कको शल्यक्रिया भएको हुनु।
यदि शिशु वा साना बालबालिकाहरू असामान्य रूपमा निद्रालु भएमा, बारम्बार बान्ता गरेमा, दूध वा खाना खान छोडेमा, लगातार असामान्य रूपमा रोइरहेमा, झट्का आएमा, टाउकोको नरम भाग (तालु) फुलेको देखिएमा वा उनीहरूको व्यवहार परिवर्तन भएमा पनि तुरुन्तै अस्पताल लैजानुहोस्।
यो पृष्ठले के बताउन सक्दैन
यो पृष्ठले टाउकोको चोट बाहिरी छालामा मात्र लागेको हो, भित्रको मस्तिष्क हल्लिएको हो, खप्परको हड्डी भाँचिएको हो वा खप्परभित्र रगत बगेको हो भनेर यकिन गर्न सक्दैन।
चोट गम्भीर भए तापनि सुरुवाती चरणमा व्यक्ति सामान्य देखिन सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्यकर्मीले बिरामीको चेतना (होश), सम्झने क्षमता, आँखाको नानीको अवस्था, हातखुट्टाको तागत र अन्य स्नायुसम्बन्धी (Neurological) लक्षणहरू जाँच गरेर अस्पतालमै राखेर निगरानी गर्ने वा सीटी स्क्यान (CT Scan) गराउने भन्ने निर्णय गर्न सक्छन्।
किन महत्त्वपूर्ण छ
खप्परभित्र रगत बगेमा वा मस्तिष्क सुन्निएमा दिमागमाथि दबाब बढेर ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ। समयमै समस्या पहिचान भएमा सीटी स्क्यान (CT Scan), अस्पतालको निगरानी, औषधि, शल्यक्रिया वा विशेषज्ञ उपचार चाँडै सुरु गर्न सकिन्छ।
मस्तिष्क हल्लिएको (Concussion भएको) अवस्थामा टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी लाग्ने, थकाइ लाग्ने, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुने, कुराहरू बिर्सने, चिडचिडापन बढ्ने र उज्यालो प्रकाश वा ठूलो आवाज सहन गाह्रो हुने हुन सक्छ। चोट लाग्दा व्यक्ति बेहोस नभएको भए तापनि मस्तिष्क हल्लिएको हुन सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
सहायता वा एम्बुलेन्स पर्खँदै गर्दा:
व्यक्तिलाई शान्त राख्नुहोस् र सकेसम्म चलाउँदै नचलाउनुहोस्।
घाँटीमा चोट लागेको शङ्का भएमा टाउको र घाँटीलाई जुन अवस्थामा भेटिएको हो, त्यही अवस्थामै हलचल हुन नदिई सहारा दिएर राख्नुहोस्।
सास सामान्य रूपमा चलिरहेको छ कि छैन भनेर निरन्तर हेर्नुहोस्।
यदि व्यक्ति बेहोस छ तर सास चलिरहेको छ र मेरुदण्ड (Spine) मा चोट लागेको शङ्का छैन भने कोल्टे पारेर सुरक्षित अवस्था (Recovery Position) मा राख्नुहोस्।
सानो घाउबाट रगत बगिरहेको छ भने सफा कपडाले हल्का दबाब दिनुहोस्। तर खप्पर भाँचिएको वा टाउकोमा कुनै वस्तु गाडिएको शङ्का भएमा दबाब कत्ति पनि नदिनुहोस्।
सामान्य सुन्निएको ठाउँमा कपडाले बेरेको चिसो प्याक वा बरफ राख्न सकिन्छ।
सामान्य चोट भनेर अस्पतालबाट घर पठाइएको व्यक्तिको साथमा हेरचाहका लागि एकजना जिम्मेवार वयस्क व्यक्ति अनिवार्य रूपमा बसिरहनुपर्छ।
यी काम नगर्नुहोस्:
ठूलो दुर्घटना, लडाइँ वा घाँटीको चोटको शङ्का भएको व्यक्तिलाई आवश्यक नपरी अनावश्यक रूपमा चलाउने वा हल्लाउने काम नगर्नुहोस्।
टाउकोमा गाडिएको कुनै पनि वस्तु बाहिर ननिकाल्नुहोस्।
खप्परको हड्डी भाँचिएको शङ्का भएको ठाउँमा सीधै दबाब दिने गल्ती नगर्नुहोस्।
निद्रालु भएको, अलमलिएको, बान्ता भइरहेको वा आकस्मिक उपचार आवश्यक पर्न सक्ने व्यक्तिलाई कुनै पनि खानेकुरा, पानी वा औषधिको ट्याब्लेट नदिनुहोस्।
मदिरा सेवन गर्ने, सवारी साधन वा साइकल चलाउने, मेसिनरी चलाउने, शरीर ठोक्किने खेलकुद खेल्ने वा फेरि टाउकोमा चोट लाग्न सक्ने कुनै पनि गतिविधि नगर्नुहोस्।
घरमै राखेर निगरानी गर्न भनिएको बिरामीलाई पहिलो २४ घण्टासम्म एक्लै नछोड्नुहोस्।
कहिले डाक्टर देखाउने
तलका अवस्थामा चाँडै स्वास्थ्यकर्मीको जाँच गराउनुहोस्:
केही समयका लागि भए पनि बेहोस भएको वा भएको घटना सम्झन नसकेको अवस्थामा।
लगातार टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी लाग्ने वा असामान्य रूपमा थकाइ लाग्ने समस्या भएमा।
टाउकोमा चोट लागेपछि बान्ता भएको भएमा।
बिरामीको उमेर ६५ वर्ष वा सोभन्दा बढी भएको खण्डमा।
रगत पातलो बनाउने वा प्लेटलेट (Platelet) मा असर गर्ने कुनै औषधि प्रयोग गरिरहेको भएमा।
रगत जम्ने समस्या, पहिले मस्तिष्कको शल्यक्रिया भएको, मदिरा वा लागूपदार्थको असर रहेको, वा अन्य कुनै गम्भीर पुरानो रोग भएको अवस्थामा।
एक वर्षभन्दा कम उमेरको बच्चाको टाउकोमा ठूलो सुन्निएको भाग वा नीलडाम देखिएमा।
देखिएका लक्षणहरू कम नभई झन् बढ्दै गएको वा यसले पढाइ, काम वा दैनिक गतिविधिमा असर गरिरहेको भएमा।
अस्पतालबाट घर फर्किएपछि पनि यदि कुनै नयाँ खतराका वा चेतावनीका लक्षणहरू सुरु भएमा तुरुन्तै पुनः अस्पताल जानुहोस्।
डाक्टरले के जाँच गर्न सक्छन्
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न कुराहरूको विस्तृत जाँच गर्न सक्छन्:
चोट कसरी लाग्यो र चोट लाग्दा बिरामी बेहोस भएको थियो कि थिएन वा उसको स्मरणशक्ति गुमेको थियो कि थिएन भन्ने विवरण।
बिरामीको चेतना (होश) को स्तर र सोधिएका कुराहरूमा प्रतिक्रिया दिने अवस्था।
आँखाको नानीको आकार र प्रतिक्रिया, बोलीको स्पष्टता, हातखुट्टाको तागत, संवेदना (छोएको थाहा पाउने क्षमता), शारीरिक सन्तुलन र चालको तालमेल।
टाउकोको बाहिरी छाला, खप्परको हड्डी, अनुहार र घाँटीको अवस्था।
श्वासप्रश्वासको प्रक्रिया, रगतमा अक्सिजनको मात्रा, नाडीको गति (Pulse) र रक्तचाप (Blood Pressure)।
नियमित रूपमा खाइरहेका औषधिहरू, मदिरा सेवनको पृष्ठभूमि र आन्तरिक रक्तस्राव (Bleeding) को सम्भावित जोखिम।
सीटी स्क्यान (CT Scan) गराउनुपर्ने, अस्पतालमै राखेर निगरानी गर्नुपर्ने, घाउको उपचार गर्नुपर्ने वा कुनै विशेषज्ञ डाक्टरको सल्लाह आवश्यक पर्ने हो कि होइन भन्ने निर्णय।
नेपालको सन्दर्भ
नेपालमा मोटरसाइकल तथा अन्य सडक दुर्घटना, उचाइबाट लड्ने घटना, निर्माण वा कृषि कार्यका क्रममा हुने दुर्घटना र कुटपिटका कारण टाउकोमा चोट लाग्न सक्छ। मोटरसाइकल वा साइकल चलाउँदा सही आकारको, राम्रोसँग फिता बाँधिएको गुणस्तरीय हेल्मेटको प्रयोगले टाउकोमा गम्भीर चोट लाग्ने जोखिमलाई निकै कम गर्न मद्दत गर्दछ।
गम्भीर चोट लागेको व्यक्तिलाई सम्भव भएसम्म आकस्मिक सेवा (Emergency) र सीटी स्क्यान (CT Scan) उपलब्ध भएको अस्पतालमा लैजानुहोस्। एम्बुलेन्स सेवा ऊपलब्ध भएको खण्डमा १०२ मा फोन गर्नुहोस्। सम्भव भएसम्म बेहोस भएको व्यक्तिलाई मोटरसाइकलमा बीचमा बसालेर नलैजानुहोस्; किनकि यसले टाउको र घाँटीको भित्री चोटलाई झन् गम्भीर बनाउन सक्छ र बिरामी सन्तुलन गुमेर खस्ने खतरा हुन्छ।
तेल मालिस गर्ने, घरेलु उपचार गर्ने वा अन्य कुनै परम्परागत विधिको चक्करमा लागेर अस्पताल जान ढिला नगर्नुहोस्।
राख्न उपयोगी रेकर्डहरू
यी विवरण टिपेर राख्नुहोस्:
चोट लागेको सही समय र त्यसको कारण
व्यक्ति बेहोस भएको थियो कि थिएन र यदि बेहोस भएको थियो भने कति समयसम्म
भएको घटना सम्झन नसकेको, बान्ता भएको, शरीर थर्किएको (झट्का/ मिर्गी दौरा आएको) वा असामान्य व्यवहार देखाएको थियो कि थिएन
टाउको दुखाइ कत्तिको कडा छ र यो क्रमशः बढ्दै गइरहेको छ कि छैन
नियमित रूपमा खाइरहेका औषधिहरू, विशेष गरी रगत पातलो बनाउने औषधि प्रयोग गरे/नगरेको विवरण
चोट लाग्नुभन्दा ठीक अघि मदिरा वा अन्य कुनै लागूपदार्थ सेवन गरिएको थियो कि थिएन
अस्पताल लैजाँदै गर्दा वा घरमा निगरानीमा राख्दा बिरामीमा देखिएका नयाँ लक्षणहरू
बिरामीलाई हालसम्म दिइएको प्राथमिक उपचारको विस्तृत विवरण
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।