छाती पोल्ने र एसिड रिफ्लक्स (Heartburn and acid reflux)
हर्टबर्न (Heartburn):
यसलाई नेपालीमा "छाती पोल्ने" भनिन्छ। यो अनुभव तपाईंले वर्णन गरेझैं छातीको बीच भागमा, विशेष गरी खाना खाएपछि, पोल्ने वा जल्ने जस्तो हुनु हो। यसलाई कहिलेकाहीँ "अम्लपित्त" पनि भनिन्छ।
एसिड रिफ्लक्स (Acid Reflux):
यसलाई नेपालीमा "पेटको अम्ल वा खानेकुरा उल्टिएर आउने" अवस्था भनिन्छ। पेटमा भएको अम्ल वा खानेकुरा उल्टिएर खानानली वा घाँटीतिर आउनु नै एसिड रिफ्लक्स हो। यसले गर्दा मुखमा अमिलो वा तीतो स्वाद आउन सक्छ।
ग्यास्ट्रो-इसोफेजियल रिफ्लक्स रोग (GORD):
कहिलेकाहीँ एसिड रिफ्लक्स हुनु सामान्य हुन सक्छ, तर यस्तो अवस्था जहाँ यो बारम्बार हुन्छ वा अन्ननलीमा क्षति पुर्याउन थाल्छ, त्यसलाई ग्यास्ट्रो-ओसोफेजियल रिफ्लक्स डिजिज (GORD) भनिन्छ।
पेटको अल्सर (Stomach ulcers):
एसिड रिफ्लक्समा प्रायजसो छाती पोल्ने वा अमिलो झोल घाँटी वा मुखतिर आउने हुन्छ, जबकि पेटको अल्सर भने पेट वा सानो आन्द्राको सुरुवाती भागको भित्री तहमा बनेको घाउ हो र यसले पेटको माथिल्लो भाग दुखाउन सक्छ, लक्षणहरू मिल्न सक्ने भएकाले थप जानकारीका लागि हाम्रो पेटको अल्सर सम्बन्धी लेख हेर्नुहोस्।
नेपालमा धेरै मानिसहरूले पेट र छातीसम्बन्धी विभिन्न समस्याहरूलाई समग्रमा "ग्यास्ट्रिक" भन्ने चलन छ। यो शब्दले सामान्य अपचदेखि लिएर कलेजो, पित्त थैली वा अम्लपित्तसँग सम्बन्धित धेरै प्रकारका समस्याहरूलाई बुझाउन सक्छ। त्यसैले, जब कोही बिरामीले "मलाई ग्यास्ट्रिक छ" भन्छ, चिकित्सकहरूले ती बिरामीको विशिष्ट लक्षणहरू बुझ्न र सहि निदान गर्न उनीहरूलाई थप प्रश्नहरू सोधेर स्पष्ट पार्नुपर्छ। GORD जस्तो गम्भीर रोग र सामान्य पेटको समस्यालाई फरक छुट्याउन यो आवश्यक हुन्छ।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने लक्षणहरू:
विशेष गरी खाना खाएपछि छातीको बीच भाग पोल्नु
अमिलो वा तीतो पानी मुखसम्म आउनु
सुत्दा, निहुरिँदा वा धेरै खाना खाएपछि समस्या बढ्नु
धेरै डकार आउनु, पेट फुल्नु वा वाकवाकी लाग्नु
पेटको माथिल्लो भागमा असहजता वा दुखाइ हुनु
घाँटी दुख्नु, आवाज धोद्रो हुनु वा लामो समय खोकी लाग्नु
मुखबाट दुर्गन्ध आउनु
राति रिफ्लक्सका कारण निद्रा बिग्रिनु
छातीको नयाँ, धेरै वा पहिलेभन्दा फरक दुखाइलाई एसिडिटी मात्र ठान्नु हुँदैन मुटुको समस्या पनि हुन सक्छ।
खतराका संकेत
तलका लक्षणहरु देखिएमा तुरुन्त नजिकको अस्पताल जानुहोस्:
छाती कस्सिएको, दबिएको वा भारी भएको महसुस हुनु, विशेष गरी सास फेर्न गाह्रो हुने, पसिना आउने, वाकवाकी लाग्ने, चक्कर लाग्ने वा दुखाइ हात, चिउँडो, ढाड वा पेटको माथिल्लो भागतिर फैलिने
रगत बान्ता हुनु वा कफीको धुलोजस्तो बान्ता हुनु
कालो दिसा वा दिसामा रगत देखिनु
खाना निल्न गाह्रो वा निल्दा दुख्नु
खाना बारम्बार घाँटी वा छातीमा अड्किएजस्तो महसुस हुनु
लगातार बान्ता हुनु वा पानीसमेत पेटमा अड्याउन नसक्नु
छाती वा पेटमा धेरै कडा वा दुखाइ बढ्दै जानु
असाधारण तरिकाले तौल घट्नु, भोक कम हुनु, धेरै कमजोरी वा छालामा असामान्य फिक्कापन आउनु
समस्या लगातार बढ्दै जानु वा बारम्बार आउनु
यी लक्षणहरु एसिड रिफ्लक्सबाहेक अन्य गम्भीर समस्याका कारणहरु पनि हुन सक्छन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
एकैपटक धेरै नखाई थोरै-थोरै खाना खानुहोस्।
आफूलाई समस्या बढाउने खाना वा पेय पहिचान गर्नुहोस्। मदिरा, धेरै चिल्लो वा पिरो खाना, कफी र चकलेटले केही व्यक्तिमा समस्या बढाउन सक्छ।
सुत्ने समय भन्दा करिब तीनदेखि चार घण्टाअघिनै खाना खाने प्रयास गर्नुहोस्।
राति समस्या हुन्छ भने खाटको टाउकोतर्फको भाग केही अग्लो बनाउनुहोस्।
तौल बढी छ भने बिस्तारै कम गर्नुहोस।
धूमपान बन्द गर्नुहोस् र मदिरा कम गर्नुहोस्।
पेटमा कस्सिने कपडा नलगाउनुहोस्।
आफूले प्रयोग गरिरहेको कुनै औषधिले समस्या बढाएको हुन सक्छ कि भनेर स्वास्थ्यकर्मीसँग सोध्नुहोस्। सल्लाहबिना नियमित औषधि बन्द नगर्नुहोस्।
उपचार
कहिलेकाहीँ मात्र हुने समस्याका लागि एन्टासिड वा अल्जिनेट औषधि सिफारिस गर्न सक्छन्। यिनले केही समयका लागि आराम दिन सक्छन्, तर सबै कारणको उपचार गर्दैनन्।
समस्या बारम्बार वा लगातार भइरहेमा डाक्टरले पेटको अम्ल घटाउने औषधि, जस्तै proton pump inhibitor समूहको औषधि, सिफारिस गर्न सक्छन्। कुन औषधि कति समय प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा लक्षण, अन्य स्वास्थ्य समस्या र नियमित औषधिमा निर्भर हुन्छ।
लक्षण लामो समयसम्म रह्यो, उपचारले सुधार भएन वा चेतावनीका लक्षण देखिएमा H. pylori को परीक्षण, रगत जाँच वा इन्डोस्कोपी आवश्यक पर्न सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
मेरा लक्षण एसिड रिफ्लक्सकै कारण हुन् कि अर्को समस्या हुन सक्छ?
छातीको दुखाइका लागि मुटुको जाँच आवश्यक छ?
मैले प्रयोग गर्ने कुनै औषधिले समस्या बढाइरहेको हुन सक्छ?
मेरो लागि कुन उपचार/औसधि सुरक्षित हुन्छ र कति समय प्रयोग गर्नुपर्छ?
H. pylori को परीक्षण आवश्यक छ कि नाई?
के रगत परीक्षण वा इन्डोस्कोपी गर्नुपर्छ?
कुन खाना वा बानीले मेरो समस्या बढाइरहेको हुन सक्छ?
कस्तो लक्षण देखिएमा तुरुन्त अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।