हेपाटाइटिस बि (Hepatitis B)
Hepatitis B कलेजोलाई असर गर्ने भाइरसको संक्रमण हो। यो संक्रमित रगत र शरीरका तरल पदार्थबाट सर्छ; जस्तै बच्चा जन्मिँदा आमाबाट बच्चामा, असुरक्षित यौनसम्पर्क गर्दा, एउटै सुई धेरै जनाले प्रयोग गर्दा, सुईले घोच्दा, र राम्ररी कीटाणुरहित नगरिएका औजार प्रयोग गरेर मेडिकल वा दाँतको उपचार गर्दा, टाटु खोप्दा वा कान-नाक छेड्दा। यो Hepatitis A भन्दा फरक छ, जुन मुख्यतया दूषित खाना र पानीबाट सर्छ।
केही मानिसमा यो छोटो समयका लागि मात्र हुने संक्रमण हुन्छ र केही महिनाभित्रै आफैँ ठीक भएर जान्छ। तर यदि Hepatitis B को संक्रमण ६ महिनाभन्दा बढी समयसम्म रहिरह्यो भने यसलाई दीर्घकालीन (क्रोनिक) Hepatitis B भनिन्छ। यस्तो दीर्घकालीन संक्रमणले वर्षौंसम्म थाहै नपाई कलेजोलाई बिस्तारै क्षति पुर्याउन सक्छ र सिरोसिस तथा कलेजोको क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्छ। नवजात शिशु, साना बालबालिका र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका मानिसहरू यस भाइरसको सम्पर्कमा आएमा दीर्घकालीन संक्रमण हुने सम्भावना बढी हुन्छ।
नेपालमा Hepatitis B लाई राष्ट्रिय भाइरल हेपाटाइटिस रोकथाम तथा उपचार कार्यक्रममा समावेश गरिएको छ। यसको रोकथाम, पहिचान र उपचार सेवालाई थप बलियो बनाउन तथा समुदाय र उच्च जोखिममा रहेका वर्गसम्म यी सेवाहरू विस्तार गर्न स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले डब्लुएचओ (WHO) नेपालको सहयोगमा 'भाइरल हेपाटाइटिस B र C सम्बन्धी राष्ट्रिय रणनीति २०२३-२०३०' लागू गरेको छ।
लक्षणहरू
Hepatitis B भएका धेरै मानिसहरूमा, विशेष गरी संक्रमणको सुरुवाती चरण वा दीर्घकालीन अवस्थामा कुनै पनि लक्षण देखिँदैन। यदि लक्षणहरू देखिएमा, ती निम्न अनुसार हुन सक्छन्:
जोरो आउने
थकान वा कमजोरी महसुस हुने
भोक नलाग्ने वा खानामा रुचि घट्ने
वाकवाक लाग्ने वा बान्ता हुने
पेटको माथिल्लो दाहिने भाग दुख्ने वा असजिलो हुने
आँखा वा छाला पहेँलो हुने (जसलाई जोन्डिस भनिन्छ)
गाढा रङको पिसाब हुने
फुस्रो वा सेतो रङको दिसा हुने
छाला चिलाउने वा डाबर आउने
जोर्नी वा शरीर दुख्ने
जोन्डिस हुनु र कलेजोको जाँचमा खराबी देखिनु Hepatitis A, Hepatitis E, Hepatitis C, gallstones (पित्ताशयको पथरी), रक्सीको सेवनले हुने कलेजोको रोग, फ्याटी लिभर, औषधिहरू, औलो (मलेरिया), लेप्टोस्पाइरोसिस, टाइफाइड र अन्य स्वास्थ्य समस्याका कारणले पनि हुन सक्छ। त्यसैले, केवल लक्षणका आधारमा मात्र Hepatitis B पुष्टि गर्न सकिँदैन।
दीर्घकालीन Hepatitis B ले धेरै वर्षसम्म कुनै लक्षण नदेखाउन पनि सक्छ। त्यसैले जोखिममा रहेका व्यक्तिहरू, गर्भवती महिलाहरू, Hepatitis B भएका व्यक्तिसँग घरमा सँगै बस्नेहरू, र कलेजोको जाँचमा कारण नखुली अस्वाभाविक नतिजा आएका मानिसहरूका लागि रगतको परीक्षण गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
खतराका संकेत
यदि Hepatitis B वा जण्डिसको शंका छ र साथमा तलका कुनै पनि लक्षणहरू देखिएका छन् भने तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल जानुहोस्:
अत्यधिक निन्द्रा लाग्ने, झुम्मिने वा अन्योल हुने, अस्वाभाविक व्यवहार देखाउने वा ब्युँझन गाह्रो हुने
पटक-पटक बान्ता हुने वा तरल पदार्थ पनि पेटमा नअढिने
पेट अत्यधिक दुख्ने वा पेट सुन्निने र छुँदा निकै दुख्ने
गिजा, नाक, बान्ता वा दिसाबाट रगत बग्ने, वा छालामा सजिलै निलडाम बस्ने
पिसाब निकै गाढा हुने र धेरै कम मात्रामा पिसाब हुने
आँखा वा छालाको पहेंलोपना छिटो-छिटो बढ्दै जाने
अत्यधिक कमजोरी हुने, बेहोस हुने वा ढल्ने
छिटो-छिटो सास फेर्ने, शरीरमा पानीको मात्रा निकै कम हुने वा Shock (शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा रगतको प्रवाह कम हुने जीवन संकटको अवस्था) का लक्षणहरू देखिने
उच्च ज्वरोसँगै टाउको कडा रूपमा दुख्ने, घाँटी अररो हुने वा छालामा डाबरहरू आउने
गर्भावस्थामा जण्डिस हुने, पेट दुख्ने, बान्ता हुने, रगत बग्ने वा गम्भीर बिरामी पर्ने
पहिल्यैदेखि कलेजोको दीर्घकालीन रोग, Hepatitis C, Hepatitis D, HIV भएको, अत्यधिक रक्सी सेवन गर्ने वा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएको
अन्योल हुनु, अत्यधिक निन्द्रा लाग्नु, रगत बग्नु, कडा बान्ता हुनु वा जण्डिस छिटो-छिटो बढ्दै जानुले कलेजोमा गम्भीर असर परेको संकेत गर्छ, त्यसैले तुरुन्त स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।
यदि तपाईं भर्खरै Hepatitis B को जोखिममा पर्नुभएको छ भने तुरुन्तै स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्। जस्तै: सिरिन्जको सुईले घोचिएमा, Hepatitis B हुन सक्ने व्यक्तिसँग असुरक्षित यौनसम्पर्क भएमा, यौन हिंसा परेमा, एउटै सुई प्रयोग गरेमा, वा Hepatitis B भएको आमाबाट शिशु जन्मिएमा। केही खास अवस्थाहरूमा समयमै दिइने खोप र Hepatitis B इम्युनोग्लोबुलिनले संक्रमण को जोखिम कम गर्न सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
Hepatitis B को उपचार घरेलु उपायबाट मात्र गर्नु हुँदैन। यो रोग निश्चित गर्न, संक्रमण भर्खरै भएको हो वा लामो समयदेखिको हो भनेर हेर्न र कलेजो कत्तिको सुन्निएको छ भनेर जाँच्नका लागि स्वास्थ्य परीक्षण र रगतको जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।
स्वास्थ्य जाँचको पर्खाइमा रहँदा वा निको हुँदै गर्दा:
धेरै थकाइ लागेमा वा अस्वस्थ महसुस भएमा आराम गर्नुहोस्।
विशेष गरी बान्ता भइरहेको छ वा भोक लागेको छैन भने पर्याप्त मात्रामा सुरक्षित झोल पदार्थ पिउनुहोस्।
डाक्टरले सुरक्षित छ भनेर पुष्टि नगरेसम्म मदिरा पूर्ण रूपमा नपिउनुहोस्।
प्यारासिटामोल, painkillers, एन्टिबायोटिक, बान्ता रोक्ने औषधि, भिटामिन वा जडीबुटीजन्य औषधिहरू लिनुअघि स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्।
रेजोर, टुथब्रस, सुई, नेल कटर वा रगत लागेको हुन सक्ने कुनै पनि सामान अरूसँग साटासाट नगर्नुहोस्।
घाउ वा काटिएको ठाउँलाई राम्ररी छोपेर राख्नुहोस्।
यो रोग अरूमा सर्न नदिने तरिकाबारे डाक्टरको सल्लाह नपाएसम्म कन्डोमको प्रयोग गर्नुहोस् वा यौनसम्पर्क नगर्नुहोस्।
कुनै पनि उपचार वा जाँच गराउनुअघि आफूलाई Hepatitis B छ भन्ने कुरा स्वास्थ्यकर्मी, दन्त चिकित्सक वा सम्बन्धित डाक्टरलाई बताउनुहोस्।
आफ्ना घरका सदस्यहरू र यौन जोडीलाई पनि जाँच गराउन र खोप सम्बन्धी सल्लाह लिन प्रोत्साहन गर्नुहोस्।
गर्भवती हुनुहुन्छ भने नियमित गर्भावस्था जाँचमा जानुहोस् र आफूलाई Hepatitis B भएको कुरा सुत्केरी गराउने टोलीलाई अनिवार्य रूपमा जानकारी गराउनुहोस्।
विशेषज्ञले सुरक्षित छ भनेर पुष्टि नगरेसम्म Hepatitis B भएका व्यक्तिले रगत, अंग, वीर्य वा डिम्ब दान नगर्नुहोस्। आफूलाई सन्चो महसुस भयो भन्दैमा डाक्टरकहाँ देखाउने (फलो-अप) क्रम बन्द नगर्नुहोस्, दीर्घकालीन Hepatitis B ले कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिईकन पनि कलेजोलाई असर पुर्याउन सक्छ।
उपचार
उपचार Hepatitis B भर्खरै भएको छोटो समयको हो कि धेरै समयदेखिको दीर्घकालीन हो भन्ने कुरामा भर पर्छ।
भर्खरै भएको Hepatitis B मा धेरैजसो वयस्कहरू एन्टीभाइरल उपचारबिनै आफैँ ठिक हुन्छन्। यसमा सामान्यतया प्रशस्त झोलकुरा खाने, आराम गर्ने, रक्सी नखाने र कलेजोलाई असर गर्ने औषधिहरूबाट बच्ने जस्ता स्याहार पर्याप्त हुन्छ। कलेजो काम नगर्ने (liver failure) लक्षण देखिएको गम्भीर अवस्था छ भने अस्पताल भर्ना गरेर उपचार गर्नुपर्छ।
दीर्घकालीन Hepatitis B भएका केही व्यक्तिलाई एन्टीभाइरल उपचार चाहिन्छ भने अरूलाई नियमित निगरानी मात्र गरे पुग्छ। उपचार गर्ने निर्णय रगत परीक्षण, भाइरसको मात्रा (viral load), कलेजो सुन्निने अवस्था, कलेजोमा दाग परेको वा बिग्रेको अवस्था (fibrosis वा cirrhosis), उमेर, गर्भावस्था र HIV, Hepatitis C वा Hepatitis D जस्ता अन्य संक्रमण भए/नभएको आधारमा गरिन्छ। यसका लागि विशेषज्ञको परामर्श, कलेजोको अवस्था जाँच (जस्तै transient elastography), र HBV DNA, ALT तथा कलेजोको रोगको अवस्था अनुसार निश्चित बिरामीहरूका लागि एन्टीभाइरल उपचार सिफारिस गरिन्छ।
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न परीक्षणहरूको व्यवस्था गर्न सक्नुहुन्छ:
HBsAg भनिने Hepatitis B सर्फेस एन्टिजेन परीक्षण
Hepatitis B कोर एन्टिबडी र सर्फेस एन्टिबडी परीक्षण
HBeAg र anti-HBe परीक्षण
HBV DNA भाइरल-लोड परीक्षण
कलेजोको कार्यक्षमता जाँच्ने रगत परीक्षण
अवस्था गम्भीर भएमा रगत जम्ने क्षमताको परीक्षण
पूर्ण रगत जाँच (Full blood count) र मिर्गौलाको कार्यक्षमता परीक्षण
आवश्यकता अनुसार Hepatitis A, Hepatitis C, Hepatitis D, Hepatitis E र HIV को परीक्षण
अल्ट्रासाउन्ड स्क्यानवा कलेजोको अवस्थाको परीक्षण
उच्च जोखिममा रहेका दीर्घकालीन Hepatitis B का बिरामीमा कलेजोको क्यान्सरको नियमित निगरानी
खोप नै यसबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय हो। Hepatitis B को खोप शिशु खोप कार्यक्रममा तथा उच्च जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ। यसमा स्वास्थ्यकर्मी, संक्रमित व्यक्तिका परिवारका सदस्य र यौन जोडी, सुईबाट लागूपदार्थ लिने व्यक्तिहरू, केही यात्रुहरू र कलेजो वा मिर्गौलाको दीर्घकालीन रोग भएका व्यक्तिहरू पर्छन्। नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय खोप कार्यक्रम अन्तर्गत Hepatitis B युक्त खोप प्रयोग गर्दै आएको छ, र WHO नेपालका अनुसार शिशुहरूमा Hepatitis B खोपको उच्च पहुँचका कारण नेपालले Hepatitis B नियन्त्रण गर्न सफलता प्राप्त गरेको छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
मलाई एक्युट हेपाटाइटिस बि छ कि दीर्घकालीन हेपाटाइटिस बि?
रोगको निदान पुष्टि गर्न कुन-कुन रगत परीक्षणहरू चाहिन्छ?
मेरो HBsAg, HBeAg, anti-HBs र HBV DNA को नतिजाको अर्थ के हो?
मेरो कलेजोको जाँच (Liver tests) सामान्य छ कि कलेजोमा सुन्निने समस्या देखिएको छ?
के मलाई हेपाटाइटिस सी, हेपाटाइटिस डी, हेपाटाइटिस ई वा एचआईभी (HIV) को जाँच पनि चाहिन्छ?
के मलाई कलेजोको भिडियो एक्स-रे (Ultrasound) वा फाइब्रोस्क्यान (Fibrosis scan) चाहिन्छ?
मलाई एन्टीभाइरल उपचार चाहिन्छ कि नियमित निगरानी मात्र गरे पुग्छ?
मेरो कलेजोको जाँच र भाइरल लोड कति-कति समयमा दोहोर्याएर गराउनुपर्छ?
के मलाई सिरोसिस (Cirrhosis) वा कलेजोको क्यान्सरको जोखिम छ?
के मेरो श्रीमान्/श्रीमती, छोराछोरी वा परिवारका अन्य सदस्यहरूको पनि जाँच गराउनुपर्छ वा खोप लगाउनु पर्छ?
यदि म गर्भवती छु वा गर्भावस्थाको योजना बनाउँदै छु भने मैले के-के गर्नुपर्छ?
मैले कुन-कुन औषधि, दुखाइ कम गर्ने औषधि (painkillers), सप्लिमेन्ट वा जडीबुटीजन्य औषधिहरू प्रयोग गर्नु हुँदैन?
कुन-कुन लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।