किराको टोकाई र डंक (Insect bites and stings)
लामखुट्टे, कमिला, उपियाँ, उडुस, मौरी वा बारुला जस्ता किराको टोकाइ वा डंकले गर्दा छालामा विभिन्न प्रतिक्रियाहरू देखिन सक्छन्। धेरैजसो अवस्थामा सामान्य दाना आउने, चिलाउने, दुख्ने वा सुन्निने मात्र हुन्छ र यो केही घण्टा वा दिनभित्र आफैँ ठीक भएर जान्छ। तर, कहिलेकाहीँ यसले गर्दा सङ्क्रमण हुने, अत्यधिक सुन्निने वा गम्भीर एलर्जी -एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis) जस्ता जटिलताहरू पनि निम्त्याउन सक्छ।
लक्षणहरू
किराको टोकाइ वा डंक छालामा निम्नलिखित लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
छालामा साना बिमिरा (दाना) वा धेरै चिलाउने फोकाहरू आउनु
छाला रातो हुनु वा वरपरको भागभन्दा गाढा देखिनुदुख्नु, पोल्नु, चिलाउनु वा तातो भएको महसुस हुनु
सामान्यदेखि मध्यम रूपमा सुन्निनुटोकेको ठाउँमा सानो प्वाल, दाग वा किराको खील (Stinger) देखिनु
बिमिराहरू एउटै लाइनमा वा समूहमा देखिनु
टोकेको ठाउँ वरपरको ठूलो भाग अत्यधिक सुन्निनु
गाढा छाला भएका व्यक्तिहरूमा रातोपन प्रष्ट रूपमा नदेखिन सक्छ।
सामान्य लक्षणहरू प्रायः केही दिनभित्रै बिस्तारै कम भएर जान्छन्।
खतराका संकेत
निम्नमध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्त आकस्मिक (Emergency) चिकित्सा सहायता लिनुहोस्:
ओठ, जिब्रो, मुख वा घाँटी सुन्निनु
सास फेर्न गाह्रो हुनु, घ्यारघ्यार हुनु, निसासिनु वा अचानक आवाज धोद्रो हुनु
निल्न गाह्रो हुनु वा मुखबाट र्याल बग्नु
अचानक चक्कर लाग्नु, अलमलिनु, शरीर गलित हुनु वा बेहोस हुनु
शरीरभरि डाबर आउनुका साथै सास फेर्न गाह्रो हुनु वा शरीर सुन्निनु
किराले टोकेपछि पछि धेरै बान्ता हुनु वा पेटमा कडा दुखाइ हुनु
एकैपटक धेरै ठाउँमा टोक्नु (विशेष गरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा वा मुटु तथा फोक्सोका रोगीहरूमा)
मुख, घाँटी वा आँखा नजिक टोक्नु
यी लक्षणहरू एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis) भनिने ज्यान लिने सक्ने गम्भीर एलर्जीका सङ्केत हुन सक्छन्। यदि पहिले नै Adrenaline Auto-injector (जस्तै: EpiPen) सिफारिस गरिएको छ भने तुरुन्तै प्रयोग गर्नुहोस् र बिरामीलाई ढिला नगरी अस्पताल लैजानुहोस्।
सङ्क्रमण (Infection) को जोखिम:
यदि टोकेको ठाउँमा रातोपन वा सुन्निएको भाग तीव्र रूपमा फैलिँदै गएमा, दुखाइ बढ्दै गएमा, पिप बगेमा, रातो धर्काहरू देखिएमा, ज्वरो आएमा वा बिरामी बढी अस्वस्थ महसुस गरेमा तुरुन्तै चिकित्सकलाई देखाउनुहोस्। यी सङ्क्रमणका सङ्केत हुन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
किराको थप टोकाइ वा डंकको जोखिमबाट बच्न तुरुन्तै उक्त स्थानबाट टाढा जानुहोस्। त्यसपछि निम्नलिखित प्राथमिक उपचारका उपायहरू अपनाउनुहोस्:
काँडा निकाल्ने: यदि मौरीको काँडा छालामा देखिएमा नङ वा कडा कार्ड (जस्तै: एटीएम कार्ड) को छेउले बिस्तारै खुर्केर निकाल्नुहोस्। काँडालाई निचोरेर निकाल्ने प्रयास कदापि नगर्नुहोस्, यसले विष अझ बढी फैलाउन सक्छ।
सफा गर्ने: प्रभावित ठाउँलाई साबुन र सफा पानीले राम्ररी धुनुहोस्।
चिसो सेक्ने: कपडामा बेरेको बरफ वा चिसो प्याक (Ice pack) १० देखि २० मिनेटसम्म राख्नुहोस्।
अङ्गलाई माथि उठाउने: यदि हात वा खुट्टा सुन्निएको छ भने, सम्भव भएसम्म त्यसलाई मुटुको तहभन्दा अलि माथि (Elevated) राख्नुहोस्।
कोट्याउनु नहुने: घाउ वा दानालाई नकोट्याउनुहोस् र आएका फोकाहरूलाई नफुटाउनुहोस्, यसले सङ्क्रमणको जोखिम बढाउँछ।
औषधिको प्रयोग: चिलाउने, दुख्ने वा सुन्निने कम गर्न उपयुक्त मलम वा औषधिका लागि फर्मासिस्ट वा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुहोस्।
घरेलु उपायमा सावधानी: जलन गराउने रासायनिक पदार्थ, जडीबुटी, तेल वा प्रमाणित नभएका घरेलु उपायहरू घाउमा नलगाउनुहोस्।
किर्ना (Tick) टाँसिएको अवस्थामा:
यदि छालामा किर्ना टाँसिएको छ भने, छालाको एकदमै नजिकबाट चिम्टी (Tweezers) वा विशेष tick-removal tool ले समातेर सीधा माथितिर तान्नुहोस् (किर्नालाई बटार्ने वा मरोट्ने नगर्नुहोस्)। किर्ना निकालेपछि गोलाकार रूपमा फैलिँदै गएको दाग (Rash), ज्वरो आउने वा रुघाखोकी जस्ता लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्।
उपचार
धेरैजसो किराको टोकाइ वा डंक सामान्य प्राथमिक उपचार र लक्षण कम गर्ने उपायहरू मात्र पर्याप्त हुन्छन्। बिरामीको उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार एन्टिहिस्टामिन (Antihistamine) वा हल्का स्टेरोइड क्रिम (Steroid cream) को प्रयोगले चिलाउने र सुन्निने समस्या कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
सामान्य रातोपन वा सुन्निने (स्थानीय प्रतिक्रिया) को अवस्थामा एन्टिबायोटिक (Antibiotic) को आवश्यकता पर्दैन। ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण (Bacterial infection) पुष्टि भएमा मात्र स्वास्थ्यकर्मीको सिफारिसमा एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्नुपर्छ।
गम्भीर एलर्जी (Anaphylaxis) को अवस्थामा तुरुन्तै एड्रेनालिन (Adrenaline) र अस्पतालको आकस्मिक उपचार आवश्यक हुन्छ। यसअघि नै यस्तो गम्भीर प्रतिक्रिया भोगिसकेका व्यक्तिहरूलाई विस्तृत एलर्जी जाँच, आकस्मिक औषधि साथ राख्ने व्यवस्था र भविष्यमा किराको टोकाइबाट बच्ने विशेष चिकित्सकीय सल्लाह आवश्यक पर्न सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
यो सामान्य प्रतिक्रिया हो कि सङ्क्रमण (Infection) भएको हो?
के यो गम्भीर प्रकारको एलर्जीको प्रतिक्रिया हुन सक्छ?
चिलाउने, दुख्ने वा सुन्निने समस्या कम गर्न मेरो उमेर वा अवस्थाअनुसार कुन उपचार सुरक्षित हुन्छ?
मलाई एन्टिबायोटिक (Antibiotic) को आवश्यकता छ कि छैन?
के मैले भविष्यका लागि एड्रेनालिन अटो-इन्जेक्टर (Adrenaline Auto-injector) बोक्नुपर्छ?
के यो किर्ना (Tick) को टोकाइ हुन सक्छ?
यस अवस्थामा मैले कुन-कुन लक्षणहरू निगरानी गर्नुपर्छ?
अब कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।