अस्टियोआर्थराइटिस / जोर्नी खिइने समस्या (Osteoarthritis)
अस्टियोआर्थराइटिस जोर्नीमा लामो समयसम्म रहने समस्या हो। नेपालमा यसलाई प्रायः "जोर्नी खिइएको" वा "हड्डी खिइएको" भनिन्छ। तर हड्डी मात्र होइन यो रोगमा, जोर्नीको कुरकुरे भाग, हड्डी र वरिपरिका तन्तुमा पनि परिवर्तन आउछ। यसले प्रायजसो घुँडा, हिप, हातका औँला र मेरुदण्डका जोर्नीमा दुखाइ, कडापन र चलाउन गाह्रो हुने समस्या गराउँछ। लक्षण कहिले कम र कहिले बढी हुन सक्छन्, र सबै व्यक्तिमा लगातार बिग्रँदै जान्छन् भन्ने हुँदैन।
नेपालमा जोर्नी दुख्ने, सुन्निने वा हलचल गर्न गाह्रो (कडा) हुने विभिन्न समस्याहरूलाई सामान्य भाषामा "बाथ रोग" भनिन्छ। तर, बाथ रोग कुनै एउटा मात्र रोग होइन। उदाहरणका लागि, 'अस्टियोआर्थराइटिस' भन्नाले जोर्नी खिइने समस्या बुझिन्छ। यो रोग रुमेटोइड आर्थराइटिस (जोर्नी सुन्निने बाथ), गाउट (युरिक एसिडको बाथ) र अन्य बाथजन्य रोगहरूभन्दा पूर्ण रूपमा फरक हुन्छ। त्यसैले, रोगको प्रकार अनुसार यिनीहरूको उपचार र हेरचाह गर्ने तरिका पनि फरक-फरक हुन्छ।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने लक्षणहरू:
जोर्नी चलाउँदा वा काम गर्दा दुखाइ बढ्नु
आराम गरेपछि वा बिहान उठ्दा जोर्नी कडा हुनु, यस्तो प्रायजसो ३० मिनेटभन्दा कम समय सम्म रहन्छ
जोर्नी राम्रोसँग चलाउन नसक्नु
हिँड्न, भर्याङ चढ्न, उठबस गर्न वा दैनिक काम गर्न गाह्रो हुनु
जोर्नी छुदा दुख्नु वा हल्का सुन्निनु
चलाउँदा कटकट, चरचर वा घर्षणजस्तो महसुस हुनु
जोर्नी ठूलो, गाँठागुँठी परेको वा बाङ्गिँदै गएको जस्तो देखिनु
जोर्नी वरिपरिको मांसपेशी कमजोर हुनु
केही समयका लागि दुखाइ, सुन्निने र कडापन अचानक बढ्नु
घुँडाको समस्या हुँदा हिँड्न वा भर्याङ प्रयोग गर्न गाह्रो हुन सक्छ। हिपको समस्या हुँदा एसको बाहिरी भाग दुख्न सक्छ। हातमा भए बूढीऔँलाको फेद र औँलाका जोर्नीहरु पनि बढी प्रभावित हुन सक्छन्।
खतराका संकेत
तलका लक्षण भएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको जाँच गराउनुहोस्:
जोर्नी अचानक धेरै तातो, रातो र सुन्निएको हुनु, साथै ज्वरो आउनु वा धेरै अस्वस्थ हुनु
लडेको, दुर्घटना भएको वा चोट लागेपछि धेरै जोर्नी दुख्नु
जोर्नी चलाउन, उभिन वा खुट्टाले टेक्न नसक्नु
दुखाइ, सुन्निने वा जोर्नी बाङ्गिने समस्या छिट्टै बढ्नु
आराम गर्दा वा राति लगातार धेरै दुख्नु
बिना कारण तौल घट्नु वा अत्यधिक कमजोरी हुनु
घाँटी वा ढाडको समस्यासँगै हातखुट्टा लाटो वा कमजोर हुनु, अथवा पिसाब-दिसा नियन्त्रणमा समस्या आउनु
यी लक्षण सामान्य अस्टियोआर्थराइटिसको मात्र नहुन सक्छन्। जोर्नीको संक्रमण, हड्डी भाँचिएको, नसामा दबाब परेको वा अर्को प्रकारको बाथ रोग हुन सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
प्रभावित जोर्नीअनुसार मांसपेशी बलियो बनाउने र शरीर चलायमान राख्ने व्यायाम नियमित गर्नुहोस्। सुरुमा केही असहजता हुन सक्छ, तर नियमित व्यायामले दीर्घकालमा दुखाइ कम गर्न सक्छ।
पूर्ण रूपमा चल्न छोड्नुको सट्टा काम र छोटो आरामबीच सन्तुलन राख्नुहोस्।
तौल बढी छ भने बिस्तारै तौल घटाउँदा विशेष गरी घुँडा र हिपको दुखाइ कम हुन सक्छ।
आरामदायक र सहारा दिने जुत्ता लगाउनुहोस्। आवश्यक परे हिँड्ने लठ्ठी वा अन्य सहायक साधन प्रयोगबारे सल्लाह लिनुहोस्।
तातोले सेक्ने वा कपडाले बेरेको चिसो प्याकले केही समय आराम दिन सक्छ।
स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना भिटामीन वा दुखाइ कम गर्ने औषधि बारम्बार प्रयोग नगर्नुहोस्।
दुखाइले निद्रा, काम वा दैनिक गतिविधिमा असर गरिरहेको छ भने जाँच गराउनुहोस्।
उपचार
अस्टियोआर्थराइटिस प्रायजसो बिरामीको लक्षण र जोर्नीको शारीरिक परीक्षण (चेकजाँच) बाटै पत्ता लगाइन्छ। त्यसैले, सबै बिरामीलाई एक्स-रे वा स्क्यान गरिरहनु आवश्यक पर्दैन। लक्षणहरू असामान्य देखिएमा वा अन्य कुनै रोगको शङ्का लागेमा मात्र थप जाँचहरू गरिन्छ।
यसको मुख्य उपचारमा बिरामीको अवस्था अनुसार मिलाइएको व्यायाम, रोगबारे सही जानकारी, आवश्यक सरसहयोग र तौल नियन्त्रण पर्दछन्। फिजियोथेरापीले जोर्नी वरिपरिका मांसपेशीहरूलाई बलियो बनाउन र जोर्नीको हलचललाई सहज बनाउन ठूलो मद्दत पुर्याउँछ।
यदि औषधि नै आवश्यक परेमा, डाक्टरले विशेष गरी घुँडाको समस्याका लागि दुखाइ र सुन्निएको कम गर्ने जेल (मलम) सिफारिस गर्न सक्नुहुन्छ। मुखबाट खाने दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू (Anti-inflammatory medicines) सबैका लागि सुरक्षित हुँदैनन्; किनकि यस्ता औषधिले पेट, मिर्गौला, कलेजो वा मुटुमा गम्भीर असर गर्न सक्छन्। केही बिरामीहरूमा जोर्नीभित्रै लगाइने स्टेरोइड इन्जेक्सन (Steroid injection) ले छोटो समयका लागि दुखाइबाट आराम दिन सक्छ। तर, उपयुक्त व्यायाम, तौल नियन्त्रण र औषधि गर्दा पनि सुधार नभई दैनिक जीवनयापनमै धेरै गाह्रो भएमा मात्र जोर्नी फेर्ने शल्यक्रिया (Joint replacement surgery) को विकल्पबारे विचार गरिन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
यो अस्टियोआर्थराइटिस नै हो कि अर्को प्रकारको जोर्नी समस्या हुन सक्छ?
के एक्स-रे, रगत परीक्षण वा अन्य जाँच आवश्यक छ?
मेरो जोर्नीका लागि कुन व्यायाम सुरक्षित र उपयोगी हुन्छ?
के मलाई फिजियोथेरापी ले मद्दत गर्छ होला?
मेरा अन्य स्वास्थ्य समस्यालाई ध्यानमा राख्दा कुन दुखाइ कम गर्ने औषधि मेरोलागि सुरक्षित हुन्छ?
मैले खाइरहेको कुनै औषधिले समस्या बढाउन सक्छ कि?
पुनः जाँच कहिले गराउनुपर्छ?
जोर्नीमा injection वा जोर्नी फेर्ने शल्यक्रियाबारे कहिले विचार गर्नुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।