हाइपरथाइरोइडिज्म / थाइरोइड बढी सक्रिय हुनु (hyperthyroidism)
हाइपरथाइरोइडिज्म (Hyperthyroidism) भनेको घाँटीको अगाडिपट्टि रहेको थाइरोइड ग्रन्थिले शरीरलाई चाहिनेभन्दा बढी थाइरोइड हर्मोन उत्पादन गर्ने अवस्था हो। नेपालमा यसलाई आम भाषामा "थाइरोइड बढेको" वा "थाइरोइड बढी सक्रिय भएको" भनिन्छ। तर घाँटीमा गाँठो देखिनु वा यो ग्रन्थि सुन्निनु मात्रै हाइपरथाइरोइडिज्म होइन - रगत जाँच गरेर हर्मोनको मात्रा बढी भएको पक्का गर्नुपर्छ।
यसका मुख्य कारणहरूमा ग्रेभ्स रोग (Graves' disease), थाइरोइडमा बढी सक्रिय गाँठाहरू पलाउनु र कतिपय औषधिहरूको नकारात्मक असर हुन्। समयमै यसको उपचार नगरिएमा मुटु, हड्डी, मांसपेशी, आँखा र गर्भावस्थामा गम्भीर असर पर्न सक्छ।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने लक्षणहरू:
धेरै भोक लाग्ने र खाना बढी खाँदा पनि तौल घट्दै जानु
अरूलाई भन्दा बढी गर्मी महसुस हुनु र धेरै पसिना आउनु
मुटुको धड्कन छिटो, जोडले वा अनियमित रूपमा चल्नु (ढुकढुक हुनु)
हात वा औँलाहरू काम्नु (कम्पन हुनु)
बेचैनी, चिन्ता, कडा रिस वा मुड परिवर्तन भइरहनु
निद्रा नलाग्ने वा सुत्न गाह्रो हुने (इन्सोम्निया)
लगातार जीउ थकित हुने र मांसपेशीहरू कमजोर हुनु
पटक-पटक दिसा लाग्नु वा पातलो पखाला हुनु
धेरै तिर्खा लाग्नु र बारम्बार पिसाब लाग्नु
छाला तातो, ओसिलो वा चिलाउने हुनु
कपाल पातलो हुँदै जानु वा बढी झर्नु
महिनावारी ढिलो, अनियमित वा बन्द हुनु र गर्भ रहन गाह्रो हुनु
घाँटीको अगाडिपट्टि थाइरोइड ग्रन्थि बढेर सुन्निनु (गलगण्ड वा गोइटर)
यदि ग्रेभ्स रोग (Graves' disease) का कारण हाइपरथाइरोइडिज्म भएको हो भने आँखा सुख्खा हुने, रातो हुने वा बालुवा पसेजस्तो किरकिरा हुने, आँखाका गेडीहरू बाहिर निस्के जस्तो देखिने (Bulging eyes), उज्यालो हेर्न गाह्रो हुने, एउटै वस्तु दोहोरो देखिने वा दृष्टि कमजोर हुने जस्ता समस्याहरू आउन सक्छन्।
खतराका संकेत
ज्वरो वा थाइरोइडका लक्षणहरूसँगै निम्नमध्ये कुनै पनि समस्या देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल जानुहोस्:
मुटु अत्यन्तै छिटो वा अनियमित धड्किनुका साथै छाती दुख्नु, सास फेर्न गाह्रो हुनु, चक्कर लागेर ढल्नु वा एकदमै कमजोर हुनु
उच्च ज्वरो आउनु, अत्यधिक बेचैनी हुनु, अलमलिनु, बारम्बार बान्ता वा गम्भीर पखाला लाग्नु र बेहोस हुनु
सास फेर्न धेरै गाह्रो हुनु वा घाँटीको सुन्निएको भाग छिट्टै बढ्दै जानु
आँखा अचानक धेरै दुख्नु, एउटै वस्तु दोहोरो देखिने समस्या बढ्नु, रङ छुट्याउन गाह्रो हुनु वा दृष्टि गुम्नु/कम हुनु
शरीर निकै कमजोर हुनु, चक्कर लागेर ढल्नु वा आफ्नो दैनिक काम पनि गर्न नसक्नु
गर्भावस्थामा थाइरोइडका लक्षणहरू झन् बढ्दै जानु
उच्च ज्वरो आउनु, मुटु अत्यन्तै छिटो धड्किनु, बान्ता-पखाला लाग्नु, अलमलिनु र बेहोस हुनु 'थाइरोइड स्टर्म' (Thyroid Storm) भनिने ज्यान जाने जोखिम भएको आकस्मिक अवस्था हुन सक्छ।
यदि तपाईं कार्बिमाजोल (Carbimazole) वा प्रोपाइलथायोयुरासिल (Propylthiouracil) औषधि खाइरहनुभएको छ र यसै क्रममा ज्वरो आउने, घाँटी दुख्ने, मुखमा घाउ आउने वा संक्रमणजस्ता लक्षण देखिएमा औषधि खान तुरुन्तै रोक्नुहोस्। यस्तो अवस्थामा ढिलो नगरी डाक्टरको सल्लाह लिई रगत जाँच गराउनुपर्छ। यी औषधिहरूले विरलै अवस्थामा शरीरमा रोगसँग लड्ने सेतो रक्तकोषिका (White Blood Cells) निकै घटाउन सक्छन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
डाक्टरले दिएको औषधि नियमित खानुहोस् र रगत जाँच (Follow-up Test) गराउन पटक्कै नछुटाउनुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना औषधि खान बन्द गर्ने वा यसको मात्रा (Dose) आफैँ थपघट नगर्नुहोस्।
आयोडिन सप्लिमेन्ट, समुद्री झार (Seaweed) बाट बनेका कुरा वा "थाइरोइड चटक्कै निको पार्ने" भनी बजारमा बेचिने जथाभावी उत्पादनहरू आफ्नै मनखुसीले प्रयोग नगर्नुहोस्।
एमियोडारोन (Amiodarone) वा आयोडिनयुक्त औषधिसहित तपाईंले खाइरहनुभएको अन्य सबै औषधि र सप्लिमेन्टहरूका बारेमा डाक्टरलाई पहिल्यै जानकारी दिनुहोस्।
यदि कफी वा क्याफिन (Caffeine) भएका कुराले मुटुको धड्कन बढाउने, हात काम्ने वा बेचैनी गराउने गर्छ भने तिनको सेवन कम गर्नुहोस् वा छोड्नुहोस्।
विशेष गरी आँखामा असर परेको ग्रेभ्स रोग (Graves' disease) का बिरामीहरूले धुम्रपान पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ।
शरीरलाई आवश्यक पर्ने पर्याप्त पानी पिउनुहोस् र नियमित रूपमा सन्तुलित खाना खानुहोस्।
मुटुको धड्कन धेरै तीव्र भइरहेको वा रोग नियन्त्रणमा नआइसकेको अवस्थामा कडा खालका व्यायाम वा बढी थकाइ लाग्ने काम नगर्नुहोस्।
यदि तपाईं गर्भधारण (Pregnant) गर्ने योजनामा हुनुहुन्छ भने यसबारे डाक्टरलाई पहिले नै अनिवार्य रूपमा बताउनुहोस्।
उपचार
रगतमा TSH, T3 र T4 जस्ता थाइरोइड हर्मोनहरूको जाँच गरेर हाइपरथाइरोइडिज्म भएको पक्का गरिन्छ। यो रोग लाग्नुको मुख्य कारण पत्ता लगाउन थाइरोइड एन्टिबडी (Antibody) टेस्ट, थाइरोइड स्क्यान वा भिडियोएक्स-रे (अल्ट्रासाउन्ड) गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
यसको उपचार रोगको कारण, बिरामीको उमेर, लक्षणको अवस्था, गर्भधारणको योजना र अन्य स्वास्थ्य समस्याहरूमा भर पर्छ। उपचारका मुख्य विधिहरू निम्न हुन्:
हर्मोन कम गर्ने औषधि: थाइरोइड हर्मोन उत्पादन घटाउने औषधिहरू, जस्तै कार्बिमाजोल वा प्रोपाइलथायोयुरासिल।
बिटा ब्लकर (Beta-blockers): जसले केही समयका लागि मुटुको धड्कन नियन्त्रण गर्न, हात काम्ने समस्या र बेचैनी कम गर्न मद्दत गर्छ।
रेडियोएक्टिभ आयोडिन (Radioactive Iodine): यसले बढी सक्रिय भएको थाइरोइड ग्रन्थि (तन्तु) को कामलाई कम गराउँछ। तर, गर्भावस्थामा यो उपचार पटक्कै प्रयोग गर्न मिल्दैन।
शल्यक्रिया: यसमा बिरामीको आवश्यकता हेरी थाइरोइड ग्रन्थिको केही वा पूरै भाग काटेर फालिन्छ।
उपचारपछि कहिलेकाहीँ थाइरोइड ग्रन्थि निकै कम सक्रिय हुन सक्छ (हाइपोथाइरोइडिज्म), जसले गर्दा लामो समयसम्म वा सधैँका लागि थाइरोइड हर्मोनको औषधि खानुपर्ने हुन सक्छ। उपचारले कत्तिको काम गरिरहेको छ भनी हेर्न नियमित रूपमा रगत जाँच गरिरहनुपर्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
- मेरो थाइरोइड ग्रन्थि बढी सक्रिय हुनुको मुख्य कारण के हो?
- के मलाई ग्रेभ्स रोग (Graves' disease) वा थाइरोइडमा गाँठो पलाएको छ?
- मेरो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार कुन उपचार विधि सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ?
- यो औषधिको कस्तो नकारात्मक असर देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल गएर जाँच गराउनुपर्छ?
- थाइरोइड नियन्त्रणमा छ कि छैन भनेर हेर्न कति-कति समयमा रगत जाँच गराउनुपर्छ?
- के यो रोगले मेरो आँखा, मुटु वा हड्डीमा कुनै असर गरिसकेको छ?
- के गर्भावस्थामा यो औषधि वा उपचार पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ?
- उपचार पछि पनि थाइरोइडका लक्षणहरू फेरि फर्किएर आएमा के गर्ने?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।