बाथ ज्वरो / रुमेटिक फिभर (Rheumatic fever)
बाथ ज्वरो (Rheumatic Fever):
यो के होइन?: धेरैले यसलाई बुढेशकालमा लाग्ने "बाथ रोग" (जोर्नी दुख्ने समस्या) सम्झिन्छन्, तर यो त्यो रोग होइन।
यो कसरी हुन्छ?: घाँटी वा छालामा एक प्रकारको कीटाणु (ब्याक्टेरिया) को संक्रमण भएपछि, हाम्रो शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता (इम्युनिटी पावर) ले उल्टो प्रतिक्रिया गर्दा यो रोग लाग्छ।
कसलाई बढी हुन्छ?: यो रोग विशेष गरी बालबालिका र किशोरकिशोरी (५ देखि १५ वर्ष उमेर) मा बढी देखिन्छ।
कहाँ असर गर्छ?: यसले मुख्य गराउने असरहरू जोर्नी, मुटु, मस्तिष्क र छालामा हो।
मुटुमा यसको असर किन खतरनाक हुन्छ?
भल्भमा क्षति: बाथ ज्वरोले मुटुको ढोका जस्तो काम गर्ने भल्भलाई बिगार्न सक्छ।
स्थायी मुटुरोग: यदि यो ज्वरो पटक-पटक दोहोरियो भने मुटुको भल्भ सधैँका लागि बिग्रिन्छ। यसलाई रुमेटिक मुटुरोग (Rheumatic Heart Disease) भनिन्छ।
मुख्य सन्देश: घाँटी दुख्ने वा टन्सिल हुने समस्यालाई सामान्य नठान्नुहोस्। समयमै सहि जाँच र उपचार गरेर बाथ ज्वरोलाई मुटुसम्म पुग्नबाट रोक्न सकिन्छ।
लक्षणहरू
बाथ ज्वरोका मुख्य लक्षणहरू
घाँटी वा छालाको संक्रमण (ब्याक्टेरियाको संक्रमण) भएको १ देखि ५ हप्तापछि बाथ ज्वरोका लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। यसका प्रमुख लक्षणहरू:
ज्वरो र जोर्नी दुखाइ: उच्च ज्वरो आउनु र विशेष गरी घुँडा, कुहिनो, गोलीगाँठो (Ankle) वा नाडी दुख्ने र सुन्निने हुनु।
सर्ने दुखाइ: दुखाइ एउटा जोर्नीबाट निको भएर अर्को जोर्नीमा सर्दै जानु (जस्तै: आज घुँडा दुख्यो भने भोलि कुहिनो दुख्नु)।
मुटुमा असर: छाती दुख्नु, सास फेर्न गाह्रो हुनु, वा मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा छिटो हुनु। डाक्टरले जाँच्दा मुटुमा नयाँ खालको असामान्य आवाज (Murmur) सुन्नु।
अनियन्त्रित शारीरिक चाल: अनुहार, हात वा शरीरका अंगहरू आफैं झट्किने वा अनौठो तरिकाले चलिरहनु। हात नियन्त्रणमा नहुँदा लेख्न, खाना खान वा लुगा लगाउन गाह्रो हुनु।
मुडमा परिवर्तन: व्यवहार वा भावनामा अचानक परिवर्तन आउनु र धेरै चिडचिडापन बढ्नु।
थकान: लगातार अत्यधिक थकान वा कमजोरी महसुस हुनु।
छालामा परिवर्तन: जोर्नीको नजिक छालामुनि नदुख्ने साना-साना गिर्खाहरू देखिनु वा बीचको भाग सफा भएको गुलाबी घेराजस्तो दाग (Rash) आउनु।
विशेष नोट:छालामा आउने दाग र गिर्खाहरू धेरैजसो बिरामीमा कमै मात्रामा देखिन्छन्।
शरीर र हातखुट्टा अनियन्त्रित रूपमा झट्किने समस्यालाई चिकित्सकहरू 'सिडेनह्याम कोरिया' (Sydenham's Chorea) भन्छन्। यो समस्या ज्वरो र जोर्नी दुखाइ निको भइसकेपछि निकै ढिलो पनि देखिन सक्छ।
खतराका संकेत
यी लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल जानुहोस् (Emergency Signs):
मुटु र श्वासप्रश्वासको गम्भीर समस्या: छाती दुख्नु, श्वास फेर्न निकै गाह्रो हुनु वा दम बढेको जस्तो हुनु।
असामान्य धड्कन: मुटुको गति धेरै छिटो हुनु, धड्कन अनियन्त्रित हुनु वा छातीमा जोडले धड्किएको महसुस हुनु।
बेहोसी र अत्यधिक कमजोरी: बेहोस भएर ढल्नु, ओठ वा औंलाका नङहरू नीला देखिनु, अथवा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु।
शारीरिक सन्तुलन गुम्नु: शरीरका अंगहरू आफैं अनियन्त्रित रूपमा झट्किनु, हिँडडुल गर्न गाह्रो हुनु वा दैनिक काम गर्नै नसक्ने हुनु।
तीव्र ज्वरो र दुखाइ: उच्च ज्वरो आउनु र सँगसँगै जोर्नीहरू धेरै दुख्नु वा बिरामी असाध्यै गलिसकेको हुनु।
चेतनामा परिवर्तन: अलमल्ल पर्नु (Confused हुनु), अत्यधिक निद्रा लाग्नु, शरीर जकडिएर झट्का (Convulsion) आउनु, वा बोलाउँदा ब्युँझाउन गाह्रो हुनु।
जीउ सुन्निनु: खुट्टाहरू वा पेट फुल्दै जानु/सुन्निनु।
संक्रमणपछिको असर: केही समयअघि मात्र घाँटी वा छालाको संक्रमण (जस्तै टन्सिल वा खटिरा) भएपछि यी माथिका कुनै पनि लक्षणहरू देखिनु।
यो किन खतरनाक हुन सक्छ?
यी लक्षणहरूले मुटु सुन्निएको, मुटुको भल्भमा क्षति पुगेको, मुटुले काम गर्न छोडेको (Heart Failure) वा अन्य कुनै ज्यान जाने जोखिम भएको संकेत गर्छन्। त्यसैले, यस्तो अवस्थामा घरमै घरेलु उपचार गरेर बस्नुको सट्टा ढिला नगरी नजिकैको आकस्मिक सेवा (Emergency) भएको अस्पताल लैजानुपर्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
घरमा ध्यान दिनुपर्ने मुख्य कुराहरू (Practical Care & Prevention)
महत्त्वपूर्ण जानकारी: बाथ ज्वरो (Rheumatic Fever) लाई घरमै घरेलु उपाय गरेर मात्र निको पार्न सकिँदैन। यसका लागि अनिवार्य रूपमा चिकित्सा उपचार आवश्यक पर्छ।
तुरुन्त जाँच गराउनुहोस्: बाथ ज्वरोको थोरै पनि शङ्का लागेमा ढिला नगरी चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसँग जाँच गराउनुहोस्।
पूर्ण आराम गर्नुहोस्: चिकित्सकले अनुमति नदिएसम्म बिरामीलाई पूर्ण रूपमा आराम गराउनुहोस् र गह्रौँ काम वा धेरै परिश्रम गर्न नदिनुहोस्।
औषधिको पूर्ण कोर्स लिनुहोस्: डाक्टरले सिफारिस गरेका एन्टिबायोटिक र अन्य औषधिहरू तोकिएको समय र मात्रामा नियमित रूपमा पूरा गर्नुहोस्।
दीर्घकालीन औषधि बन्द नगर्नुहोस्: बाथ ज्वरो फेरि नदोहोरियोस् भन्नका लागि लामो समय (कहिलेकाहीँ वर्षौंसम्म) दिइने रोकथामको एन्टिबायोटिक (जस्तै पेन्सिलिन सुई वा चक्की) चिकित्सकको सल्लाह बिना कत्ति पनि बन्द नगर्नुहोस्।
नियमित फलो-अप: चिकित्सकले बोलाएको समयमा नियमित फलोअप (Follow-up) र मुटुको इको (Echocardiogram) जाँच गराउन कहिल्यै नछुटाउनुहोस्।
संक्रमणको शङ्का भएमा सजग रहनुहोस्: उपचारपछि पनि भविष्यमा फेरि घाँटी दुखेमा, टन्सिल भएमा वा छालाको संक्रमण भएको शङ्का लागेमा तुरुन्तै स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्।
आफैं औषधि नलिनुहोस्: घरमा बाँकी रहेको वा अरू कसैको एन्टिबायोटिक औषधि आफ्नै मनखुसीले बिरामीलाई खुवाउने गल्ती कत्ति पनि नगर्नुहोस्।
उपचार
बाथ ज्वरोको निदान (जाँच) र उपचार प्रक्रिया
निदान कसरी गरिन्छ?: बाथ ज्वरो (Rheumatic Fever) पत्ता लगाउने एउटै मात्र निश्चित परीक्षण (Test) हुँदैन। चिकित्सकले बिरामीको लक्षण, शारीरिक जाँच र हालै घाँटी वा छालामा स्ट्रेप्टोकोकस ब्याक्टेरियाको संक्रमण भएको प्रमाणका आधारमा रोगको निदान गर्छन्। यसका लागि 'जोन्स क्राइटेरिया' (Jones Criteria) जस्ता स्थापित चिकित्सा मापदण्डहरू प्रयोग गरिन्छ।
आवश्यक परीक्षणहरू: रोगको अवस्था बुझ्नका लागि रगतको जाँच (Blood Tests), मुटुको धड्कन हेर्न इसिजी (ECG), र मुटुको भल्भको अवस्था विस्तृत रूपमा जाँच्न इकोकार्डियोग्राम (Echocardiogram/Echo) गरिन्छ।
उपचार विधिहरू: उपचारमा शरीरमा बाँकी रहेका ब्याक्टेरियाहरू नष्ट गर्न एन्टिबायोटिक, जोर्नी वा मुटुको सुन्निने समस्या (Inflammation) कम गर्ने औषधि, पूर्ण आराम, र शरीर अनियन्त्रित रूपमा झट्किने वा मुटुको अन्य जटिलता देखिएमा त्यसको विशेष उपचार समावेश हुन्छ।
फेरि बल्झिन नदिने उपाय (Secondary Prevention): यो रोग निको भइसकेपछि पनि फेरि नदोहोरियोस् भन्नका लागि लामो समयसम्म नियमित रूपमा रोकथाम गर्ने एन्टिबायोटिक को प्रयोग अनिवार्य हुन्छ।
उपचारको अवधि र शल्यक्रिया: यो रोकथामको उपचार कति वर्षसम्म गर्नुपर्छ भन्ने कुरा बिरामीको उमेर, यो समस्या पहिले कति पटक बल्झिएको थियो, र मुटुको भल्भमा कति असर परेको छ भन्ने कुरामा भर पर्छ। यदि मुटुको भल्भ धेरै नै बिग्रिएको छ भने मुटुरोग विशेषज्ञको विशेष उपचार वा भल्भ फेर्ने शल्यक्रिया (Surgery) नै गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
वास्तवमै बाथ ज्वरो (Rheumatic Fever) नै हो कि ज्वरो आउने र जोर्नी दुख्ने अन्य कुनै कारण हुन सक्छ?
के हालै घाँटी वा छालामा स्ट्रेप्टोकोकस (Strep) ब्याक्टेरियाको संक्रमण भएको कुनै निश्चित प्रमाण वा संकेत देखिएको छ?
के यो ज्वरोले बिरामीको मुटु वा मुटुको भल्भमा कुनै प्रकारको असर पुर्याइसकेको छ?
के अवस्था बुझ्नका लागि इसिजी (ECG) वा मुटुको भल्भ हेर्ने इकोकार्डियोग्राम (Echo) जाँच गराउन आवश्यक छ?
यो रोगको उपचार कति समयसम्म चल्छ र बिरामीले कति अवधिसम्म पूर्ण रूपमा आराम (Bed Rest) गर्नुपर्छ?
के रोग फेरि बल्झिन नदिनका लागि लामो समयसम्म रोकथाम गर्ने एन्टिबायोटिक अनिवार्य रूपमा आवश्यक हुन्छ?
मुटुको अवस्था नियमित रूपमा निरीक्षण गर्नका लागि कति-कति समयको अन्तरालमा पुनःजाँच र इको (Echo) गराउनुपर्छ?
घरमा बस्दा कस्ता खतराका लक्षणहरू देखिएमा हामीले बिरामीलाई तुरुन्तै आकस्मिक रूपमा अस्पताल फर्काउनुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।