हार्ट फेलियर / मुटुले राम्ररी काम गर्न नसक्ने अवस्था (Heart failure)
मुटुले शरीरभरि चाहिने जति प्रभावकारी रूपमा रगत पम्प गर्न नसक्दा हार्ट फेलियर (Heart failure) हुन्छ। यसको अर्थ मुटुको धड्कन पूर्ण रूपमा रोकिएको भने होइन। यसमा मुटुको मांसपेशी धेरै कमजोर वा कडा भएको हुन सक्छ, अथवा मुटुको भल्भ वा धड्कनको गतिमा समस्या भएको हुन सक्छ। कोरोनरी हार्ट डिजिज (CHD - मुटुको नसा सम्बन्धी रोग), पहिले भएको हृदयघात - हार्ट अट्याक, उच्च रक्तचाप, मुटुको भल्भ सम्बन्धी रोग, मुटुको असमान धड्कन र कार्डियोमायोप्याथी (मुटुको मांसपेशीको रोग) यसका मुख्य कारणहरू हुन्।
हट फेलियर सामान्यतया लामो समयसम्म रहने अवस्था हो, तर सही उपचारले यसका लक्षणहरू कम गर्न, रोगलाई छिटो बिग्रनबाट रोक्न र धेरै मानिसहरूलाई वर्षौंसम्म सक्रिय जीवन बिताउन मद्दत गर्छ।
लक्षणहरू
लक्षणहरू बिस्तारै देखिन सक्छन् वा अचानक गम्भीर बन्दै जान सक्छन्। यी लक्षणहरूमा निम्न पर्न सक्छन्:
काम गर्दा वा आराम गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो हुने
सीधा सुत्दा सास फेर्न गाह्रो हुने वा राति सुत्नका लागि थप सिरानी चाहिने
राति अचानक सास फेर्न गाह्रो भएर ब्युँझिने
गोडा, गोलिगाँठो, खुट्टा वा पेट सुन्निने
शरीरमा पानी जमेर एकदमै छिटो तौल बढ्ने
लगातार थकान वा कमजोरी महसुस हुने, वा शारीरिक अभ्यास गर्ने क्षमता घट्दै जाने
लगातार खोकी लाग्ने वा छातीबाट सिठी बजेजस्तो आवाज आउने, जुन कहिलेकाहीँ राति अझ बढी हुन सक्छ
मुटुको धड्कन छिटो हुने, छाती ढुकढुक गर्ने वा धड्कन अनियमित हुने
भोक कम लाग्ने, वाकवाकी लाग्ने वा थोरै खाँदै पेट भरिएको महसुस हुने
रिँगटा लाग्ने, बेहोस होला जस्तो हुने वा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुने
उमेर ढल्केका ज्येष्ठ नागरिकहरूमा भने मुख्यतया लगातार थकान बढ्दै जाने, अलमलिने वा दोधार हुने, हिँडडुल गर्न गाह्रो हुने वा भोक नलाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन सक्छन्।
खतराका संकेत
यदि तपाईंलाई तलका मध्ये कुनै पनि गम्भीर खतराका लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै आपतकालीन स्वास्थ्य सेवा लिनुहोस्:
अचानक वा गम्भीर रूपमा सास फेर्न गाह्रो हुनु, खासगरी आराम गरिरहेको बेला वा सास फेर्न गाह्रो भएर अचानक ब्युँझनु
छाती दुख्नु, कसिने वा थिचिएको जस्तो महसुस हुनु, खासगरी त्यो दुखाइ घाँटी, बङ्गारा, ढाड वा हातसम्म फैलिएको छ भने
चक्कर लागेर ढल्नु वा अचानक बेहोस हुनु
खोक्दा गुलाबी, फिँजयुक्त वा रगत मिसिएको खकार आउनु
यी मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पतालको इमर्जेन्सी कक्षमा जानुहोस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
हार्ट फेलियरलाई घरमै मात्र उपचार गर्न सकिँदैन। तर स्वास्थ्यकर्मीले दिएको उपचारसँगै तलका दैनिक बानीहरू अपनाउँदा लक्षण नियन्त्रण गर्न र अवस्था बिग्रिन नदिन मद्दत गर्न सक्छ:
हरेक दिन तौल जोख्नुहोस्: हरेक बिहान दिसा-पिसाब गरेपछि र खाना खानुभन्दा अघि आफ्नो तौल जाँच्नुहोस्। केही दिनमै अचानक तौल बढेमा शरीरमा थप पानी जमेको हुन सक्छ।
नुन कम खानुहोस्: खानामा नुनको मात्रा घटाउनुहोस् र धेरै नुन भएका खानेकुराहरू नखानुहोस्, यसले शरीरमा पानी जम्नबाट रोक्न मद्दत गर्छ।
झोल पदार्थको मात्रामा ध्यान दिनुहोस्: दिनभरिमा कति पानी वा झोल कुरा पिउने भन्नेबारे डाक्टरले दिएको सल्लाह पालना गर्नुहोस्।
नियमित औषधि खानुहोस्: आफूलाई सन्चो महसुस भए पनि डाक्टरले लेखिदिएका सबै औषधिहरू हरेक दिन तोकिएकै समयमा नियमित खानुहोस्।
सुरक्षित रूपमा सक्रिय रहनुहोस्: डाक्टरको सल्लाह अनुसार दिनहुँ हल्का शारीरिक गतिविधि गर्नुहोस् र आवश्यकता अनुसार विश्राम लिनुहोस्।
चुरोट, तम्बाखु र रक्सीबाट टाढा रहनुहोस्: चुरोट वा तम्बाखु जन्य पदार्थको सेवन नगर्नुहोस् र रक्सी नपिउनुहोस् वा यसको सेवन धेरै कम गर्नुहोस्।
उपचार
हार्ट फेलियर सामान्यतया जीवनभर रहिरहने अवस्था हो, तर सही उपचारको मद्दतले यसलाई नियन्त्रणमा राख्न र तपाईंको जीवनस्तर सुधार्न सकिन्छ। डाक्टर वा विशेषज्ञद्वारा गरिने उपचारका विकल्पहरूमा निम्न पर्न सक्छन्:
डाक्टरले सिफारिस गरेका औषधिहरू: तपाईंको मुटुले अझ राम्ररी काम गरोस् भनेर डाक्टरले विभिन्न औषधिहरू मिलाएर खान सल्लाह दिन सक्नुहुन्छ। यसमा शरीरबाट बढी भएको पानी बाहिर निकाल्न मद्दत गर्ने Diuretics (पिसाब बढाउने चक्की), साथै रक्तचाप घटाउने, मुटुको धड्कन सन्तुलित राख्ने र मुटुको मांसपेशीमा पर्ने दबाब कम गर्ने औषधिहरू पर्न सक्छन्।
छातीभित्र प्रत्यारोपण गरिने उपकरणहरू: केही अवस्थामा, मुटुलाई नियमित रूपमा धड्काउन र रगत राम्ररी पम्प गर्न मद्दत पुर्याउन डाक्टरले छातीभित्र पेसमेकर जस्ता उपकरण राख्ने सल्लाह दिन सक्नुहुन्छ।
शल्यक्रिया वा अन्य चिकित्सा विधिहरू: यदि अर्कै कुनै भित्री समस्याका कारण हार्ट फेलियर भएको हो भने, बन्द भएका नसाहरू खोल्ने उपचार विधि वा बिग्रिएका मुटुका भल्भहरू मर्मत गर्ने वा फेर्ने शल्यक्रिया को सल्लाह दिन सकिन्छ।
नियमित स्वास्थ्य जाँच: तपाईंको मुटुको स्वास्थ्य नियन्त्रणमा राख्न, उपचारको योजना आवश्यकता अनुसार मिलाउन र औषधिहरू सुरक्षित तथा प्रभावकारी छन् भन्ने निश्चित गर्न डाक्टरसँग बेलाबेलामा नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउनु अति आवश्यक हुन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
डाक्टरलाई भेट्दा तपाईंले सोध्न सक्ने केही उपयोगी प्रश्नहरू यस प्रकार छन्:
मेरो हार्ट फेलियरको मुख्य कारण के हो?
मैले दिनमा ठ्याक्कै कति मात्रामा पानी वा तरल पदार्थ र नुन प्रयोग गर्नुपर्छ?
केही दिनभित्र कति तौल बढेमा मैले तपाईंलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ?
मेरो लागि कत्तिको शारीरिक गतिविधि वा व्यायाम गर्नु सुरक्षित हुन्छ?
मलाई चलाइएका औषधिहरूको मुख्य साइड इफेक्ट के-के हुन्?
नियमित जाँचका लागि मैले कति-कति समयमा आउनुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।