हेपाटाइटिस ए (Hepatitis A)
हेपाटाइटिस ए भाइरसका कारण कलेजोमा हुने संक्रमण हो। यो मुख्यतया संक्रमित व्यक्तिको दिसा मिसिएको दूषित खाना वा पानी खाँदा फैलिन्छ। हात धुने बानी, वातावरणीय सरसफाइ वा खानाको स्वच्छता कमजोर भएको ठाउँमा संक्रमित व्यक्तिसँग नजिकको सम्पर्कमा रहँदा पनि यो सर्न सक्छ।
यो रोग हेपाटाइटिस बी र हेपाटाइटिस सी भन्दा फरक हुन्छ। यसले सामान्यतया कलेजोमा दीर्घकालीन असर पार्दैन र धेरैजसो मानिसहरू पूर्ण रूपमा निको हुन्छन्। तर पनि, यसले केही हप्ता वा महिनासम्म बिरामी बनाउन सक्छ। दुर्लभ अवस्थामा, विशेष गरी उमेर ढल्केका व्यक्तिहरू वा पहिले नै कलेजोको समस्या भएकाहरूमा यसले अचानक कलेजो काम नगर्ने बनाउन सक्छ।
नेपालमा Hepatitis A को जोखिम दूषित पानी, अस्वस्थकर खाना, अपर्याप्त सरसफाइ, भीडभाड र जन्डिस वा कलेजोको तीव्र संक्रमणको प्रकोपसँग जोडिएको छ। यसबाट बच्नका लागि सफा पिउने पानी, हातको राम्रो सरसफाइ, सफा तरिकाले खाना तयार पार्ने, वातावरणको सरसफाइ र आवश्यकता अनुसार खोप लगाउनु पर्छ।
लक्षणहरू
लक्षणहरू सामान्यतया संक्रमण भएको केही हप्तापछि देखिन्छन्। केही मानिसहरू, खासगरी साना बालबालिकाहरूमा कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ वा हल्का बिरामी मात्र हुन सक्छन्। वयस्कहरू बिरामी पर्ने सम्भावना भने बढी हुन्छ।
देखिन सक्ने सम्भावित लक्षणहरू:
ज्वरो आउनु
थकाइ वा कमजोरी महसुस हुनु
भोक नलाग्नु वा खानामा रुचि घट्नु
वाकवाकी लाग्नु वा बान्ता हुनु
पेटको माथिल्लो दाहिना भाग दुख्नु वा असजिलो हुनु
गाढा रङको पिसाब हुनु
फुस्रो वा खरानी रङको दिसा हुनु
आँखा वा छाला पहेंलो हुनु, जसलाई जन्डिस भनिन्छ
छाला चिलाउनु
जोर्नी वा शरीर दुख्नु
पखाला लाग्नु वा पेट गडबड हुनु
जन्डिस Hepatitis E, Hepatitis B, gallstones (पित्ताशयको पथरी), कलेजोको रोग, मलेरिया, लेप्टोस्पाइरोसिस, टाइफाइड, औषधिहरू, रक्सीका कारण कलेजोमा पुग्ने क्षति र अन्य स्वास्थ्य समस्याका कारणले पनि हुन सक्छ। केवल लक्षणका आधारमा मात्रै Hepatitis A भएको पुष्टि गर्न सकिँदैन।
खतराका संकेत
यदि हेपाटाइटिस वा जण्डिसको शंका लागेका व्यक्तिमा निम्नमध्ये कुनै लक्षण देखिएमा तुरुन्त नजिकैको अस्पताल लैजानुहोस्:
धेरै निन्द्रा लाग्ने वा लठ्ठिने, अलमल पर्ने, अस्वाभाविक व्यवहार देखाउने वा ब्युँझन गाह्रो हुने
पटक-पटक बान्ता हुने वा पानी तथा तरल पदार्थ पनि पेटमा अड्याउन नसक्ने
पेट कडासँग दुख्ने, फुल्ने वा छुँदा धेरै दुख्ने
गिजा, नाक, बान्ता वा दिसाबाट रगत बग्ने वा शरीरमा सजिलै नीलो डाम बस्ने
पिसाब एकदमै गाढा हुने र धेरै कम पिसाब हुने
पहेँलोपना तीव्र रूपमा बढ्दै जाने
धेरै कमजोरी हुने, रिँगटा लागेर बेहोस हुने वा ढल्ने
छिटो-छिटो सास फेर्ने, शरीरमा पानीको कडा कमी हुने वा Shock (शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा रगतको प्रवाह कम हुने जीवन संकटको अवस्था) का लक्षणहरू देखिने
कडा ज्वरो आउने, घाँटी कडा हुने, टाउको कडासँग दुख्ने वा छालामा डाबर आउने
गर्भावस्थामा जण्डिस देखिने वा गम्भीर बिरामी पर्ने
पहिलेदेखि नै कलेजोको दीर्घकालीन रोग, Hepatitis B वा C, HIV भएको, धेरै रक्सी पिउने बानी भएको वा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएको
अलमल पर्ने, धेरै निन्द्रा लाग्ने, रगत बग्ने, कडा बान्ता हुने वा जण्डिस बढ्दै जाने जस्ता लक्षणहरूले कलेजोमा गम्भीर असर परेको संकेत गर्छन् र यसका लागि तुरुन्त अस्पताल गएर जाँच गराउनुपर्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
Hepatitis A घरेलु उपचारले मात्र निको पार्न सकिँदैन, तर कुनै गम्भीर वा खतराका लक्षणहरू छैनन् भने स्वास्थ्यकर्मीको परीक्षणपछि सामान्य बिरामीलाई घरमै स्याहार गर्न सकिन्छ।
लक्षणहरू नसकिउन्जेल पर्याप्त आराम गर्नुहोस्।
शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन प्रशस्त मात्रामा सफा र सुरक्षित झोल पदार्थ पिउनुहोस्।
खानामा रुचि घटेको छ भने थोरै-थोरै गरेर हल्का र सादा खाना खानुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीले पूर्ण रूपमा निको भएको पुष्टि नगरेसम्म रक्सी बिलकुलै सेवन नगर्नुहोस्।
अनावश्यक औषधि तथा जडीबुटीहरू प्रयोग नगर्नुहोस्, किनभने तिनले कलेजोलाई हानि पुर्याउन सक्छन्।
प्यारासिटामोल, painkillers (दुखाइ कम गर्ने औषधि), एन्टिबायोटिक वा बान्ता रोक्ने औषधि लिनुअघि स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्।
शौचालय प्रयोग गरेपछि र खाना बनाउनुअघि साबुन र सफा पानीले राम्ररी हात धुनुहोस्।
रोग सर्ने समयसम्म अरूका लागि खाना नबनाउनुहोस्।
सम्भव भएमा आफ्नो लागि छुट्टै तौलिया प्रयोग गर्नुहोस्।
शौचालय, धाराका टुटी र धेरै छोइने सतहहरू नियमित रूपमा सफा गर्नुहोस्।
टूथब्रश, रेजर वा शारीरिक तरल पदार्थ लाग्न सक्ने वस्तुहरू अरूसँग साटासाट नगर्नुहोस्।
बिरामी हुँदा वा सुरक्षित छ भनेर सल्लाह नपाएसम्म रक्तदान नगर्नुहोस्।
यदि घरको कुनै सदस्यलाई Hepatitis A भएको छ भने, उहाँको नजिकको सम्पर्कमा रहेका व्यक्तिहरूले खोप वा इम्युन ग्लोबुलिनका बारेमा सल्लाह लिनुपर्ने हुन्छ, विशेष गरी भर्खरै सम्पर्कमा आएको अवस्थामा। व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र संक्रमणको जोखिममा परेको समयका आधारमा यस्ता रोकथामका उपायहरू अपनाउन सिफारिस गर्न सकिन्छ।
उपचार
Hepatitis A लाई पूर्ण रूपमा निको पार्ने कुनै खास एन्टीभाइरल औषधि छैन। यसको उपचार भनेको बिरामीलाई आराम गराउने, प्रशस्त झोल पदार्थ र पोषिलो खाना खुवाउने, कलेजोलाई असर गर्ने कुराहरूबाट टाढा राख्ने र अन्य जटिलताहरू आए/नआएको ध्यान दिने नै हो। धेरैजसो मानिसहरू कलेजोमा दीर्घकालीन असर नपरीकनै निको हुन्छन्।
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न परीक्षणहरू गराउन सक्नुहुन्छ:
कलेजोको कार्यक्षमता जाँच्ने रगत परीक्षण (Liver function blood tests)
बिलिरुबिनको मात्रा (Bilirubin level)
रोग गम्भीर भएमा रगत जम्ने क्षमता जाँच्ने परीक्षण
Hepatitis A IgM एन्टिबडी परीक्षण
आवश्यकता अनुसार Hepatitis B, Hepatitis C वा Hepatitis E को परीक्षण
शरीरमा पानीको कमी भएको वा अन्य संक्रमणको शंका लागेमा कम्प्लिट ब्लड काउन्ट, मिर्गौलाको कार्यक्षमता वा अन्य परीक्षणहरू
gallstones वा पित्त नली बन्द भएको शंका लागेमा अल्ट्रासाउन्ड
शरीरमा पानीको कडा कमी भएमा, लगातार बान्ता भइरहेमा, रगत बग्ने समस्या भएमा, अल्मलिने समस्या देखिएमा, कलेजोले एक्कासी काम गर्न छाडेमा, कडा बिरामी परेकी गर्भवती महिलालाई वा पहिलेदेखि नै कलेजोको गम्भीर रोग भएका व्यक्तिहरूलाई अस्पताल भर्ना गरेर उपचार गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
यस रोगबाट बच्नु धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यसका लागि सुरक्षित र प्रभावकारी Hepatitis A को खोप उपलब्ध छ। स्थानीय निर्देशिका र खोपको उपलब्धता अनुसार, उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा यात्रा गर्ने मानिसहरू, कलेजोको दीर्घकालीन रोग भएका व्यक्तिहरू, निश्चित पेशागत जोखिममा रहेका मानिसहरू, महामारी फैलिएको वातावरणमा रहेका व्यक्तिहरू र अन्य उच्च जोखिममा रहेका समूहहरूलाई यो खोप लगाउन सल्लाह दिन सकिन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के यो मलाई Hepatitis A, Hepatitis E, Hepatitis B, पित्ताशयको पथरी वा जन्डिस गराउने अर्कै कुनै कारणले गर्दा भएको हो?
रोगको सही पहिचान गर्न कुन-कुन रगत परीक्षण गर्नुपर्छ?
मेरो कलेजोको जाँचको रिपोर्टमा सुधार भइरहेको छ कि स्थिति बिग्रँदैछ?
के मैले Hepatitis B, Hepatitis C वा Hepatitis E को जाँच गराउनुपर्छ?
कलेजो सुन्निएको वा असर परेको बेला मैले कुन-कुन औषधि खानु हुँदैन?
काम, विद्यालय फर्कन वा खाना बनाउने काम फेरि सुरु गर्न कहिलेदेखि सुरक्षित हुन्छ?
परिवारका सदस्यहरूमा संक्रमण सर्ने जोखिम कसरी घटाउन सकिन्छ?
के घरका सदस्यहरूलाई खोप वा अन्य रोकथामका उपायहरू आवश्यक पर्छ?
के मैले भविष्यमा Hepatitis A को खोप लगाउनुपर्छ?
के-कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।