जनै खटिरा / शिङ्गल्स (Shingles)
शिङ्गल्स-जसलाई चिकित्सकीय भाषामा हर्पिस जोस्टर र नेपालमा आम रूपमा "जनै खटिरा" भनिन्छ- चिकेनपक्स (ठेउला) गराउने भाइरस पुनः सक्रिय हुँदा देखिने छालाको एक दुख्ने समस्या हो। चिकेनपक्स निको भए पनि यो भाइरस शरीरका नसाहरूमा निष्क्रिय अवस्थामा रहिरहन्छ र धेरै वर्षपछि फेरि सक्रिय हुँदा यो रोग देखिन्छ। यो विशेष गरी वृद्धवृद्धा र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिहरूमा बढी पाइन्छ।
यस रोगमा प्रायजसो शरीरको एकातिर (विशेष गरी छाती, ढाड, पेट वा अनुहारमा) पोल्ने वा दुख्ने दानासँगै पानी भरिएका साना साना फोकाहरू आउँछन्। नेपालमा छालामा आउने विभिन्न संक्रमणलाई सामान्य रूपमा "दाद" भन्ने चलन भए तापनि जनै खटिरा फंगस (fungus) का कारण हुने साधारण दाद होइन। यो भाइरसका कारण हुने भएकाले यसको उपचार पद्धति पनि पूर्ण रूपमा फरक छ।
लक्षणहरू
छालामा दाना वा फोकाहरू देखिनुभन्दा केही दिनअघि नै निम्नानुसारका लक्षणहरू सुरु हुन सक्छन्:
छालाको कुनै निश्चित भाग पोल्ने, झमझमाउने, चिलाउने वा घोचेजस्तो गरी दुख्ने
कपडाको घर्षण वा हल्का स्पर्शले पनि छालामा दुखाइ महसुस हुने
छालामा रातो वा गाढा दाग देखिएपछि पानी भरिएका मसिना फोकाहरू एकैठाउमा धेरै आउने
छाती, ढाड, पेट वा अनुहारको प्रायजसो एकातर्फ मात्र पट्टी (band) जस्तो आकारमा दानाहरू देखिने
टाउको दुख्ने, ज्वरो आउने, थकान लाग्ने वा जीउ अस्वस्थ हुने
फोकाहरू फुटेर सुक्ने र बिस्तारै पाप्रो (scabs) बन्ने
दाना निको भइसकेपछि पनि कहिलेकाही पोल्ने वा नसाको दुखाइ कायम रहिरहने
जनै खटिरा प्रायजसो एउटै नसा (nerve pathway) ले समेट्ने छालाको भागमा मात्र देखिन्छ र सामान्यतया यसले शरीरको बीचको भाग (midline) पार गर्दैन। दाना निको भइसकेपछि पनि लामो समयसम्म रहिरहने नसाको यस्तो दुखाइलाई चिकित्सकीय भाषामा 'पोस्ट-हर्पेटिक न्युराल्जिया' (Post-herpetic Neuralgia) भनिन्छ।
खतराका संकेत
निम्नानुसारका लक्षणहरू देखिएमा ढिलाइ नगरी तुरुन्त चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्:
निधार, नाक, आँखाको ढकनी वा आँखाको वरिपरि दाना वा फोकाहरू देखिनु
आँखा दुख्ने, रातो हुने, उज्यालो हेर्न गाह्रो हुने वा दृष्टिमा परिवर्तन आउनु
कानभित्र वा कानको वरिपरि फोकाहरू आउने, कान दुख्ने, सुनाइ कम हुने, चक्कर लाग्ने वा अनुहारको एकातर्फको भाग कमजोर हुनु
दानाहरू शरीरका विभिन्न भागमा व्यापक रूपमा फैलिनु
अत्यधिक टाउको दुख्ने, अलमल्ल पर्ने (confusion), घाँटी कडा हुने, शरीर कमजोर हुने, मिर्गी दौरा लाग्ने (seizures) वा बिरामी बेहोस हुने/उठाउन गाह्रो हुनु
दाना आएको ठाउँ वरिपरि रातोपन, तातोपन, सुन्निने, दुखाइ वा पिप (infection) बढ्दै जानु
गर्भवती महिला, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता अत्यन्त कमजोर भएका व्यक्ति वा गम्भीर रूपमा अस्वस्थ बिरामीमा शिङ्गल्सको शङ्का हुनु
बालबालिका वा किशोरकिशोरीहरूमा शिङ्गल्स जस्तो देखिने दानाहरू देखा पर्नु
आँखा नजिक भएको शिङ्गल्सले दृष्टि गुम्ने (blindness) जोखिम निम्त्याउन सक्छ। त्यसैगरी, कान वरिपरि दाना आउनुका साथै अनुहारको भाग कमजोर हुनुले अनुहारको नसा (Facial Nerve) मा गम्भीर असर परेको संकेत गर्दछ। यस्ता जटिल अवस्थाहरूमा उपचारमा कति पनि ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
जनै खटिरा/शिङ्गल्सको शङ्का भएमा सकेसम्म चाँडो (विशेष गरी २४ देखि ७२ घण्टाभित्र) चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुहोस्। घरमा हेरचाह गर्दा निम्नानुसारका कुराहरूमा ध्यान दिनुहोस्:
दाना आएको भागलाई जहिले पनि सफा, सुक्खा र हल्का कपडाले ढाकेर राख्नुहोस्।
शरीरमा घर्षण नहुने गरी खुकुलो कपडा लगाउनुहोस् र दुखाइ कम गर्न चिसो कपडाले हल्का सेक्नुहोस (cool compress)।
छालाका फोकाहरूलाई झुक्किएर पनि नकोट्याउनुहोस् र नफुटाउनुहोस्।
दाना आएको ठाउँमा छोएपछि तुरुन्तै साबुनपानीले राम्रोसँग हात धुनुहोस्।
संक्रमण फैलिन नदिन आफ्नो तौलिया, कपडा वा ओछ्यान (bedding) अरूसँग शेयर नगर्नुहोस्।
दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू स्वास्थ्यकर्मी सल्लाह र सिफारिसमा मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।
टाँसिने पट्टी (bandages वा tape) सीधै फोकामाथि नलगाउनुहोस्।
विशेष सावधानी: सबै फोकाहरू पूर्ण रूपमा नसुकेसम्म (scabs) - ठेउला (chickenpox) नभएका वा खोप नलगाएका गर्भवती महिला, नवजात शिशु र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिहरूलाई यो संक्रमण सर्ने अत्ति उच्च जोखिम हुन्छ। त्यसैले उनीहरूसँग दाना छोइने गरी नजिकको सम्पर्क (skin-to-skin contact) कति पनि नगर्नुहोस्।
उपचार
एन्टिभाइरल औषधि (Antiviral Medication):
उमेर बढी भएका, दाना वा दुखाइ धेरै भएका, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका, वा अनुहार तथा आँखानजिक दाना आएका बिरामीहरूलाई चिकित्सकले भाइरसविरुद्धको (antiviral) औषधि दिन सक्छन्। यस्तो औषधि दाना देखिन सुरु भएको पहिलो केही दिन (विशेष गरी ७२ घण्टा) भित्र सुरु गर्दा सबैभन्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ। तर जोखिम बढी भएका वा नयाँ फोकाहरू आइरहेका बिरामीहरूमा केही ढिलाइ भए तापनि यो उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।
दुखाइ व्यवस्थापन (Pain Management):
दुखाइको गम्भीरता र प्रकृतिअनुसार सामान्य दुखाइ कम गर्ने औषधि वा नसाको दुखाइका लागि प्रयोग गरिने विशेष औषधिहरू आवश्यक पर्न सक्छ।
एन्टिबायोटिकको प्रयोग (Antibiotics):
एन्टिबायोटिकले शिङ्गल्स निको पार्दैन किनकि यो भाइरल संक्रमण हो। फोकाहरूमा ब्याक्टेरियाको थप संक्रमण (secondary bacterial infection) भएमा मात्र चिकित्सकको सल्लाहमा एन्टिबायोटिक आवश्यक पर्न सक्छ।
लामो समय रहने दुखाइ (Post-herpetic Neuralgia):
दाना पूर्ण रूपमा निको भइसकेपछि पनि पोल्ने वा दुखाइ लामो समयसम्म रहिरह्यो भने पुनः स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस्। नसाको यस्तो दुखाइ कम गर्नका लागि छुट्टै र विशेष उपचार पद्धतिहरू उपलब्ध हुन्छन्।
खोप (Vaccination):
शिङ्गल्सविरुद्धको खोपले भविष्यमा यो रोग लाग्ने वा रोग लागे पनि यसको गम्भीरता र जटिलताहरू हुने जोखिमलाई निकै कम गर्छ। नेपालमा यस खोपको उपलब्धताको लागि आफ्नो स्थानीय स्वास्थ्य संस्था वा चिकित्सकसँग यसबारे थप जानकारी लिनुहोस्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
यो शिङ्गल्स (जनै खटिरा) नै हो कि सामान्य दाद वा अन्य कुनै छालाको समस्या हो?
दाना आएको स्थानका कारण मेरो आँखा, कान वा अनुहारको नसा (facial nerve) मा असर पुग्ने कुनै जोखिम छ?
मलाई यो अवस्थामा भाइरसविरुद्धको (antiviral) औषधि आवश्यक पर्छ कि पर्दैन?
मेरो स्वास्थ्यको वर्तमान अवस्था र मैले खाइरहेका अन्य औषधिहरू अनुसार कुन दुखाइ कम गर्ने औषधि (painkiller) मेरो लागि सुरक्षित हुन्छ?
मैले यी दाना र फोकाहरूलाई कसरी सफा राख्ने र कुन तरिकाले ढाक्नु उपयुक्त हुन्छ?
मबाट अरू व्यक्तिलाई ठेउला (chickenpox) सर्ने जोखिम कति दिन वा कति समयसम्म रहिरहन्छ?
यदि दानाहरू पूर्ण रूपमा निको भएपछि पनि दुखाइ कायमै रह्यो भने मैले के गर्नुपर्छ?
मेरो लागि भविष्यमा शिङ्गल्सविरुद्धको खोप लगाउनु कत्तिको उपयुक्त र आवश्यक हुन्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।