स्ट्रोक/मस्तिष्कघात (Stroke)
स्ट्रोक भनेको मस्तिष्कको कुनै भागमा अचानक रगत पुग्न बन्द हुनु, वा मस्तिष्कभित्र वा वरिपरि रक्तस्राव हुनु हो। यसले मस्तिष्कका कोषिकामा केही मिनेटमै क्षति पुर्याउन सक्छ।
स्ट्रोकका लक्षण प्रायः अचानक सुरु हुन्छन्। अनुहारको एक भाग लत्रिनु, शरीरको एकातिर हात वा खुट्टा कमजोर वा लाटो हुनु, बोल्न गाह्रो हुनु, कुरा बुझ्न गाह्रो हुनु, सन्तुलन बिग्रिनु, वा अचानक आँखाले राम्रोसँग नदेख्नेजस्ता लक्षण हुन सक्छन्।
स्ट्रोक आकस्मिक अवस्था हो। समयमै उपचार पाएमा मस्तिष्कको क्षति, अपाङ्गता, र ज्यान जाने जोखिम कम गर्न सकिन्छ। केही व्यक्ति राम्रोसँग निको हुन सक्छन्, तर केहीलाई लामो समयसम्म पुनर्स्थापना उपचार र सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ।
लक्षण केही समयपछि घटे वा हराए पनि यसलाई सामान्य नठान्नुहोस्। यो TIA वा "मिनी-स्ट्रोक" हुन सक्छ र तुरुन्त जाँच आवश्यक हुन्छ।
खतराका संकेत
स्ट्रोकको शङ्का हुने कुनै पनि लक्षणलाई आकस्मिक अवस्था ठान्नुहोस्। तुरुन्त नजिकको अस्पतालको आकस्मिक विभागमा जानुहोस् वा एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएमा १०२ मा फोन गर्नुहोस्।
FAST सम्झनुहोस्:
Face / अनुहार: व्यक्तिलाई मुस्कुराउन भन्नुहोस्। अनुहारको एक भाग लत्रिएको वा लाटो भएको छ?
Arms / हात: दुवै हात उठाउन भन्नुहोस्। एउटा हात कमजोर, लाटो, वा तल झर्दै गएको छ?
Speech / बोली: बोली अस्पष्ट, अलमलिएको, असामान्य, वा बुझ्न गाह्रो छ?
Time / समय: तुरुन्त कार्य गर्नुहोस्। लक्षण सुरु भएको समय, वा व्यक्ति अन्तिम पटक सामान्य अवस्थामा देखिएको समय नोट गर्नुहोस्।
स्ट्रोकका अन्य अचानक देखिन सक्ने लक्षणहरू:
विशेष गरी शरीरको एकातिर अनुहार, हात, वा खुट्टा कमजोर वा लाटो हुनु
अचानक अलमलिनु, कुरा बुझ्न गाह्रो हुनु, वा सही शब्द बोल्न नसक्नु
अचानक दृष्टि हराउनु, धमिलो देख्नु, वा दोहोरो देख्नु
अचानक धेरै चक्कर लाग्नु, सन्तुलन गुम्नु, हिँड्न गाह्रो हुनु, वा कारण नखुलेको लड्नु
अचानक असाध्यै टाउको दुख्नु, विशेष गरी बान्ता, निद्रालु हुने, ढल्ने, वा घाँटी कडापनसँगै
निल्न गाह्रो हुनु वा पटकपटक अड्किनु
झट्का आउनु, ढल्नु, वा होश गुम्नु
लक्षण आफैं घट्छ कि भनेर नपर्खनुहोस्। मुखबाट खाना, पानी, एस्पिरिन, रगत पातलो बनाउने औषधि, वा नयाँ औषधि नदिनुहोस्। एम्बुलेन्स उपलब्ध छ भने आफैं गाडी चलाएर नजानुहोस्।
यो पृष्ठले के बताउन सक्दैन
यस पृष्ठमा स्ट्रोकबारे सामान्य जानकारी मात्र दिइएको छ। यसले लक्षण स्ट्रोक, TIA, रगतमा चिनी कम हुनु, माइग्रेन, झट्का, संक्रमण, वा अन्य कारणले भएको हो कि होइन भन्ने निश्चित गर्न सक्दैन।
यसले रगतको नली बन्द भएर स्ट्रोक भएको हो वा मस्तिष्कमा रक्तस्राव भएको हो भन्ने पनि बताउन सक्दैन। यसको लागि तुरुन्त अस्पतालमा जाँच, मस्तिष्कको स्क्यान, र स्वास्थ्यकर्मीको निर्णय आवश्यक हुन्छ।
लक्षण हल्का भए पनि वा सुधार भए पनि आकस्मिक सहायता खोज्न ढिलाइ नगर्नुहोस्।
किन महत्त्वपूर्ण छ
धेरैजसो स्ट्रोक मस्तिष्कमा रगत लैजाने नलीमा थक्का जमेर रगतको प्रवाह रोकिनुका कारण हुन्छ। यसलाई इस्केमिक स्ट्रोक भनिन्छ। केही स्ट्रोक मस्तिष्कभित्र वा वरिपरि रक्तस्रावका कारण हुन्छन्। यसलाई हेमोरेजिक स्ट्रोक भनिन्छ।
स्ट्रोकको जोखिम बढाउने कुराहरूमा:
धूम्रपान वा सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग
उच्च कोलेस्ट्रोल
मुटुको धड्कन अनियमित हुनु, विशेष गरी एट्रियल फिब्रिलेसन
पहिले स्ट्रोक वा TIA भएको इतिहास
मुटुको रोग
मोटोपना, शारीरिक गतिविधि कम हुनु, वा अस्वस्थ खानपान
अत्यधिक मदिरा सेवन
परिवारमा स्ट्रोक भएको इतिहास
स्ट्रोक महत्त्वपूर्ण छ, किनकि मस्तिष्कका कोषिकामा छिट्टै क्षति हुन सक्छ। समयमै अस्पतालमा पुगेमा आवश्यक उपचार सुरु गर्न सकिन्छ र बाँच्ने तथा निको हुने सम्भावना सुधार हुन सक्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
स्ट्रोकको शङ्का भएमा घरमै उपचार गर्ने प्रयास नगर्नुहोस्। तुरुन्त अस्पताल लैजाने व्यवस्था गर्नुहोस्।
सहायता पर्खँदा:
व्यक्तिलाई सुरक्षित र सकेसम्म आरामदायक अवस्थामा राख्नुहोस्।
होशमा छन् भने आरामदायक रूपमा बस्न वा सुत्न सहयोग गर्नुहोस्।
बेहोस छन् तर सास चलिरहेको छ भने, सुरक्षित भएमा करवटमा राख्नुहोस्।
लक्षण कहिले सुरु भयो, वा व्यक्ति अन्तिम पटक सामान्य अवस्थामा कहिले देखिएको थियो, नोट गर्नुहोस्।
सजिलै उपलब्ध भएमा नियमित औषधि, एलर्जीको जानकारी, र पुराना स्वास्थ्यसम्बन्धी कागजात साथमा लैजानुहोस्।
आकस्मिक स्वास्थ्यकर्मीले नभनेसम्म खाना, पानी, एस्पिरिन, रगत पातलो बनाउने औषधि, वा नयाँ औषधि नदिनुहोस्।
स्ट्रोक पुष्टि भएपछि निको हुने प्रक्रियामा फलो-अप र पुनर्स्थापना उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। फिजियोथेरापी, बोली तथा भाषा उपचार, दैनिक काम गर्न सहयोग गर्ने उपचार, र निल्ने क्षमतासम्बन्धी सहयोगले हिँडडुल, बोलचाल, स्वतन्त्रता, र सुरक्षामा सुधार ल्याउन मद्दत गर्न सक्छ।
डाक्टरले दिएका औषधि निर्देशनअनुसार नियमित खानुहोस्। रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल, रगत जम्न नदिने, वा रगत पातलो बनाउने औषधि स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना बन्द नगर्नुहोस्।
खाना वा पानी निल्न गाह्रो भएमा, खाना खाँदा खोकी लागेमा, वा खाना-पानी गलत बाटोमा गएको जस्तो लागेमा स्वास्थ्यकर्मीले निल्ने क्षमता जाँच नगरेसम्म खाना वा पेय पदार्थ नदिनुहोस्।
कहिले डाक्टर देखाउने
स्ट्रोकको सम्भावित लक्षण भएमा नियमित अपोइन्टमेन्ट होइन, तुरुन्त आकस्मिक जाँच आवश्यक हुन्छ।
आकस्मिक जाँचपछि पनि तलका लक्षण भएमा फेरि तुरुन्त स्वास्थ्य सहायता लिनुहोस्:
अनुहार लत्रिनु, हात कमजोर हुनु, लाटो हुनु, बोल्न गाह्रो हुनु, वा आँखाले नदेख्नुजस्ता नयाँ वा फर्किएका लक्षण
कमजोरी, अलमल, सन्तुलन बिग्रिने, वा दृष्टि हराउने छोटो-छोटो समस्या पटकपटक हुनु
नयाँ रूपमा निल्न गाह्रो हुनु, पटकपटक अड्किनु, वा कारण नखुलेको लड्नु
पहिलेभन्दा फरक वा नयाँ प्रकारको धेरै टाउको दुख्नु
पहिले स्ट्रोक वा TIA भएको व्यक्तिमा नयाँ वा बिग्रँदै गएको लक्षण देखिनु
स्ट्रोक वा TIA पछि निको हुने प्रक्रिया, हिँडडुल, बोली, मनोदशा, स्मरणशक्ति, औषधि, रक्तचाप, मधुमेह, वा दैनिक कामकाजबारे समस्या भए डाक्टरसँग फलो-अप गर्नुहोस्।
डाक्टरले के जाँच गर्न सक्छन्
डाक्टर वा आकस्मिक उपचार टोलीले यी कुराहरू जाँच गर्न सक्छन्:
लक्षण सुरु भएको समय, वा व्यक्ति अन्तिम पटक सामान्य अवस्थामा देखिएको समय
अनुहारको चाल, हातखुट्टाको शक्ति, बोली, दृष्टि, सन्तुलन, र समन्वय
रक्तचाप, नाडी, अक्सिजनको मात्रा, तापक्रम, र रगतमा चिनीको मात्रा
मुटुको धड्कन, ECG सहित
खाना, पानी, वा औषधि दिनुअघि निल्ने क्षमता
अन्य स्वास्थ्य समस्या, नियमित औषधि, पहिले स्ट्रोक वा TIA भएको इतिहास, र जोखिमका कारणहरू
तुरुन्त मस्तिष्कको स्क्यान, रगत परीक्षण, ECG, मुटुको स्क्यान, वा घाँटी तथा मस्तिष्कका रक्तनलीको स्क्यान आवश्यक पर्न सक्छ। यी जाँचले स्ट्रोकको प्रकार र कारण पत्ता लगाउन तथा उपचार तय गर्न मद्दत गर्छन्।
नेपालको सन्दर्भ
नेपालमा स्ट्रोकको शङ्का हुने कुनै पनि लक्षण भए तुरुन्त आकस्मिक सेवा र मस्तिष्कको स्क्यान सुविधा भएको नजिकको अस्पताल जानुहोस्। एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएमा १०२ मा सम्पर्क गर्नुहोस्।
लक्षण धेरै गम्भीर नभएसम्म पर्खनु हुँदैन। यात्रा ढिला नहोस् भने मात्र नियमित औषधि, पुराना प्रेस्क्रिप्सन, स्क्यान रिपोर्ट, डिस्चार्ज सारांश, र औषधिको एलर्जीसम्बन्धी जानकारी साथमा लैजानुहोस्।
अस्पतालबाट घर फर्किएपछि फलो-अप र पुनर्स्थापना सत्रमा जानुहोस्। फिजियोथेरापी, बोली उपचार, निल्ने क्षमताको जाँच, वा अन्य पुनर्स्थापना सेवा कहाँ उपलब्ध छ भनेर अस्पताल टोलीसँग सोध्नुहोस्।
राख्न उपयोगी रेकर्डहरू
स्ट्रोकपछि उपचार र अर्को स्ट्रोकको जोखिम कम गर्न यी विवरण राख्नु उपयोगी हुन्छ:
पहिले भएका स्ट्रोक वा TIA का लक्षण, मिति, र अस्पताल गएको विवरण
रक्तचापका रिडिङ
मधुमेह र कोलेस्ट्रोल परीक्षणका नतिजा
मुटुको धड्कनसम्बन्धी समस्या, विशेष गरी एट्रियल फिब्रिलेसन
नियमित औषधि, मात्रा, र औषधिको एलर्जी
धूम्रपान, मदिरा सेवन, र परिवारमा स्ट्रोक वा मुटुरोग भएको इतिहास
ECG, मस्तिष्कको स्क्यान रिपोर्ट, डिस्चार्ज सारांश, र विशेषज्ञको पत्र
फिजियोथेरापी, बोली उपचार, दैनिक काममा सहयोग गर्ने उपचार, र पुनर्स्थापना योजना
निल्ने क्षमता वा खानपानसम्बन्धी दिइएको सल्लाह
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।