झाडापखाला र बान्ता (Diarrhoea and vomiting)
झाडापखाला र बान्ता हुनु सामान्य लक्षण हुन्, जुन प्रायः पेट वा आन्द्रामा हुने संक्रमणका कारण हुन्छ। यसलाई कहिलेकाहीँ ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस (gastroenteritis) पनि भनिन्छ। यी दुवै लक्षण सँगै वा छुट्टाछुट्टै देखिन सक्छन्। धेरैजसो हल्का वा सामान्य खालको लक्षणहरू भएका बिरामीहरू केही दिनभित्रै ठीक हुन्छन्, तर यसको मुख्य खतरा भनेको डिहाइड्रेसन हो। विशेष गरी शिशु, साना बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती र पहिलेदेखि नै बिरामी रहेका मानिसहरूमा यसको जोखिम बढी हुन्छ।
झाडापखाला भन्नाले सामान्यभन्दा धेरै पटक पातलो वा पानी जस्तो दिसा हुनुलाई बुझाउँछ। बान्ता हुनु भनेको पेटमा भएको खानेकुरा बलपूर्वक मुखबाट बाहिर आउनु हो। यसका कारणहरूमा पेटमा लाग्ने भाइरस, Food poisoning (दूषित खानाका कारण हुने पेटको समस्या), दूषित पानी, हैजा, टाइफाइड, मासी, औषधिहरू, गर्भावस्था, माइग्रेन, गाडी लाग्ने समस्या (motion sickness) र अन्य संक्रमण पर्दछन्। नेपालमा वर्षायाम, बाढी वा दूषित पानी, सरसफाइको कमी र दूषित खानाका कारण झाडापखाला र बान्ताको प्रकोप वा असर बढ्न सक्छ। नेपालमा एक्युट ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस र हैजाको प्रकोप नियन्त्रणका लागि इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (EDCD) सँग राष्ट्रिय पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना रहेको छ।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने सम्भावित लक्षणहरू निम्न छन्:
पातलो, पानी जस्तो वा पटक-पटक दिसा हुनु
वाकवाकी लाग्नु वा बान्ता हुनु
पेट बाउँठिनु वा पेट दुख्नु
ज्वरो आउनु वा जाडो हुनु
भोक नलाग्नु वा खानामा रुचि घट्नु
पेट फुल्नु वा असञ्चो महसुस हुनु
टाउको दुख्नु, जिउ दुख्नु वा थकान महसुस हुनु
तिर्खा लाग्नु, मुख सुक्खा हुनु वा रिँगटा लाग्नु
पहिलेभन्दा कम पिसाब हुनु
गाढा रङको पिसाब हुनु
कमजोरी वा चक्कर लागेजस्तो हुनु
बान्ता प्रायजसो पखालाभन्दा छिटो रोकिन्छ। धेरैजसो सामान्य संक्रमणमा १ देखि २ दिनभित्र बान्ता हुन कम हुन्छ, तर पखाला पूर्ण रूपमा निको हुन केही दिन लाग्न सक्छ। लक्षणहरू लामो समयसम्म रहेमा, झन् बिग्रँदै गएमा, वा दिसा-बान्तामा रगत देखिएमा, पेट कडा रूपमा दुखेमा वा शरीरमा पानीको कमी भएमा डाक्टरलाई देखाइहाल्नुपर्छ।
खतराका संकेत
झाडापखाला वा बान्ता हुनुका साथै निम्नमध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल जानुहोस्:
पिसाब धेरै कम हुने वा हुदै नहुने
पटक-पटक बान्ता भइरहने वा पानी र झोल कुरा अलिकति पनि पेटमा नअडिने
धेरै तिर्खा लाग्ने, मुख एकदमै सुक्खा हुने, आँखा गड्ने वा धेरै कमजोरी महसुस हुने
सुस्त वा निदाउरो हुने, अलमलिने, झुम्मिने वा बेहोस हुने
ओठ, जिब्रो वा छाला नीलो, फुस्रो, धेरै फुस्रो वा धब्बा जस्तो देखिने
सास फेर्न धेरै गाह्रो हुने वा धेरै छिटो-छिटो सास फेर्ने
दिसामा रगत देखिने वा मलद्वारबाट रगत बग्ने
कालो, अलकत्रा जस्तो दिसा हुने
बान्तामा रगत देखिने वा कफीको दाना जस्तो देखिने
हरियो बान्ता हुने (खासगरी बालबालिकामा वा लगातार भइरहेमा)
अचानक वा कडा पेट दुख्ने
पेट सुन्निने, कडा हुने वा छुँदा/थिच्दा धेरै दुख्ने
घाँटी कडा हुने, कडा टाउको दुख्ने, उज्यालो हेर्न गाह्रो हुने वा छालामा डाबर/दाग आउने
तेज ज्वरो आउने वा बिरामी धेरै गम्भीर देखिने
विष वा हानिकारक रसायन निलेको शंका भएमा
गर्भावस्थामा झाडापखाला लाग्नुका साथै कमजोरी, शरीरमा पानीको कमी, ज्वरो वा पेट दुख्ने भएमा
शिशु वा सानो बच्चा असामान्य रूपमा निदाउने, दूध नखाने, रुँदा आँसु नआउने, नेपी थोरै मात्र भिज्ने वा उठाउनै गाह्रो हुने भएमा
यी लक्षणहरूले शरीरमा पानीको कडा कमी, Shock (शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा रगतको प्रवाह कम हुने जीवन संकटको अवस्था), आन्द्रा अवरुद्ध हुनु, Meningitis (दिमाग र मेरुदण्डको झिल्लीमा हुने सूजन), Sepsis (संक्रमणले शरीरका अंगहरूलाई हानि पुर्याउने गम्भीर अवस्था), कडा संक्रमण वा अन्य गम्भीर समस्या भएको संकेत गर्न सक्छन्। बिरामी धेरै अस्वस्थ छ भने दिसा परीक्षणको रिपोर्ट कुरेर नबसी तुरुन्तै उपचारका लागि लैजानुहोस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
हल्का पखाला र बान्ता भएको छ, कुनै खतराका गम्भीर लक्षणहरू छैनन् र बिरामीले सजिलै झोल कुराहरू पिउन सक्छन् भने यसको उपचार घरमै गर्न सकिन्छ।
आराम गर्नुहोस् र बेलाबेलामा थोरै-थोरै गरेर झोल पदार्थ पिउनुहोस्।
पखाला वा बान्ता अलि बढी छ भने जीवनजल (ORS) पिउनुहोस्।
साना शिशुहरूलाई लगातार स्तनपान गराइराख्नुहोस्।
बालबालिकालाई थोरै-थोरै गरेर पटक-पटक खानेकुरा वा झोल पदार्थ दिनुहोस्।
खान मन लागेको बेला खानुहोस्; सुरुमा हलुका खानेकुरा खाएको राम्रो हुन्छ।
रक्सी वा मादक पदार्थ नपिउनुहोस्।
फलफूलको रस र ग्यास भएका पेय पदार्थ नपिउनुहोस्, विशेषगरी बालबालिकालाई यी नदिनुहोस्, किनकि यसले पखाला झन् बढाउन सक्छ।
शौचालय प्रयोग गरेपछि र खाना बनाउनुअघि साबुन र सफा पानीले हात धुनुहोस्।
शौचालय, धाराका टुटी, ढोकाका ह्यान्डल र धेरै छोइने ठाउँहरू नियमित रूपमा सफा गर्नुहोस्।
फोहर भएका लुगा वा ओछ्यानका कपडाहरू छुट्टै धुनुहोस्।
आफू बिरामी हुँदा अरूका लागि खाना नबनाउनुहोस्।
पखाला र बान्ता हुन रोकिएको कम्तीमा ४८ घण्टा नभएसम्म विद्यालय, काम, खाना बनाउने काम वा बिरामी/वृद्धवृद्धाको हेरचाह गर्ने कामबाट टाढै रहनुहोस्।
जीवनजल (ORS) को पोकामा लेखिएको निर्देशन अनुसार नै सफा पानीको सही मात्रामा मिसाएर प्रयोग गर्नुहोस्। जीवनजललाई धेरै बाक्लो वा धेरै पातलो नबनाउनुहोस्, र यसमा दूध, जुस, चिसो पेय पदार्थ वा थप चिनी नमिलाउनुहोस्। जीवनजलले दिसा र बान्ताका कारण शरीरबाट खेर गएको पानी र आवश्यक लवण दुवैको पूर्ति गर्न मद्दत गर्छ।
नेपालमा, पानी सफा र सुरक्षित छ कि छैन भन्ने शङ्का छ भने उमालेको, फिल्टर गरेको वा राम्ररी शुद्धीकरण गरिएको पानी मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। ताजा र तातो-तातो पकाएको खाना खानुहोस्, लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राखिएको खाना नखानुहोस्, फलफूल र तरकारीलाई सफा पानीले धुनुहोस्, र काँचो वा राम्ररी नपाकेको मासु, माछा वा अण्डा नखानुहोस्।
योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना बालबालिकालाई पखाला रोक्ने औषधि नदिनुहोस्। पहिले बाँकी रहेका एन्टिबायोटिक प्रयोग नगर्नुहोस्। जो व्यक्ति अलमलिएको छ, धेरै सुस्त वा निन्द्रारु छ, लगातार बान्ता गरिरहेको छ वा सजिलै निल्न सकिरहेको छैन, उसलाई जबरजस्ती खानेकुरा, झोल वा चक्की औषधि नखुवाउनुहोस्।
उपचार
उपचार यसको कारण र अवस्था कत्तिको गम्भीर छ भन्ने कुरामा भर पर्छ। शरीरबाट खेर गएको पानी र लवणको पूर्ति गर्नु नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपचार हो।
धेरैजसो बिरामीहरू एन्टिबायोटिक बिनै निको हुन्छन्। बिरामीले मुखबाट पिउन सक्ने अवस्था छ भने प्रायः जीवनजल (ORS) नै पहिलो उपचार हो। कडा रूपमा पानीको कमी, Shock वा सुरक्षित रूपमा पिउन नसक्ने अवस्थामा अस्पतालमा तुरुन्तै नसामार्फत तरल पदार्थ (IV fluids) दिनुपर्ने हुन सक्छ।
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न कुराहरूको जाँच गर्न सक्नुहुन्छ:
जलवियोजन (शरीरमा पानीको कमी) को मात्रा
शरीरको तापमान, नाडीको गति, रक्तचाप र सास फेर्ने दर
पेट दुख्ने वा सुन्निने अवस्था
पिसाबको मात्रा
दिसामा रगत वा मासी देखिनु
हालै खाएको खाना, पानी, यात्रा, एन्टिबायोटिकको प्रयोग वा अन्य बिरामीहरूसँगको सम्पर्क
स्थानीय स्तरमा कुनै रोगको प्रकोप फैलिएको छ कि छैन भन्ने कुरा
सधैँ परीक्षणको आवश्यकता पर्दैन, तर लक्षणहरू गम्भीर भएमा, लामो समयसम्म रहेमा, दिसामा रगत देखिएमा, पटक-पटक दोहोरिएमा, कुनै प्रकोपको हिस्सा भएमा वा उच्च जोखिममा रहेका व्यक्तिलाई असर गरेमा दिसा परीक्षण, रगत परीक्षण, पिसाब परीक्षण वा गर्भावस्था परीक्षण गराउन सकिन्छ।
एन्टिबायोटिक केही खास कारणहरूमा मात्र उपयोगी हुन्छन्, जस्तै ब्याक्टेरिया वा परजीवीका कारण हुने केही संक्रमण, हैजा, मासी परेको अवस्था वा स्वास्थ्य परीक्षणपछि गम्भीर देखिएका रोगहरूमा। कडा रूपमा पखाला लागेका बालबालिकालाई स्वास्थ्यकर्मीले जिंक उपचारको सल्लाह दिन सक्छन्, किनभने जिंकले पखालाको अवधि र गम्भीरतालाई कम गर्न सक्छ भनेर विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले जनाएको छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के यो gastroenteritis, Food poisoning, हैजा, आउँ, टाइफाइड वा अर्कै कुनै रोग हुन सक्छ?
बिरामीको शरीरमा पानीको मात्रा कति कम भएको छ?
जीवनजल (ORS) मात्र दिए पुग्छ कि नसाबाट सलाइन दिनुपर्छ?
यसका लागि दिसा वा रगतको जाँच गराउनुपर्छ कि पर्दैन?
एन्टिबायोटिक चाहिन्छ कि आवश्यक छैन?
के झाडापखाला रोक्ने औषधि खानु हुँदैन?
के स्तनपान र सामान्य खानेकुरा निरन्तर दिन मिल्छ?
लगातार बान्ता भइरह्यो भने हामीले के गर्ने?
कस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल लैजानुपर्छ?
के यो दूषित पानी, भोजभतेरको खाना वा गाउँ-टोलमा फैलिएको रोगका कारण भएको हुन सक्छ?
के घरका अन्य सदस्यहरूलाई पनि जाँच वा परामर्शको आवश्यकता छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।