हैजा (Cholera)
हैजा (Cholera) 'विब्रियो कोलेरी' (Vibrio cholerae) ब्याक्टेरियाका कारण आन्द्रामा हुने कडा संक्रमण हो। यो मुख्यतया संक्रमित दिसा मिसिएको दूषित खानेकुरा वा पानीबाट सर्छ। संक्रमित धेरै मानिसहरूमा कुनै लक्षण देखिँदैन वा सामान्य पखाला मात्र लाग्छ, तर केहीमा भने अचानक धेरै पखाला लाग्ने र शरीरमा पानीको मात्रा गम्भीर रूपमा कम हुने समस्या देखिन्छ। तुरुन्तै शरीरमा पानीको मात्रा पूर्ति नगरेमा कडा खालको हैजाले केही घण्टामै ज्यान लिन सक्छ।
हैजाबाट बच्न सकिन्छ र यसको उपचार पनि सम्भव छ। यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपचार भनेको पखाला र बान्ताका कारण शरीरबाट खेर गएको पानी र लवणको पूर्ति गर्नु हो, जसका लागि सामान्यतया जीवनजल (ORS) दिइन्छ। गम्भीर अवस्थाका बिरामीलाई भने तुरुन्तै अस्पताल लगेर नसाबाट स्लाइन पानि (IV fluids) दिनुपर्छ।
लक्षणहरू
दूषित खाना वा पानी खाएको केही घण्टादेखि लगभग पाँच दिनभित्र लक्षणहरू देखिन सक्छन्।
देखिन सक्ने सम्भावित लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
अचानक र पटक-पटक पातलो पखाला लाग्ने
धेरै मात्रामा सेतो वा धमिलो दिसा हुने (जसलाई कहिलेकाहीँ "चामल धोएको पानी जस्तो" दिसा पनि भनिन्छ)
बान्ता हुने
असाध्यै तिर्खा लाग्ने
मुख र जिब्रो सुक्खा हुने
खुट्टा वा मांसपेशी बाउँडिने
कमजोरी हुने, रिँगटा लाग्ने वा छटपटी हुने
सामान्यभन्दा धेरै कम पिसाब हुने
आँखा गाडिने
मुटुको धड्कन तीव्र हुने
हातखुट्टा चिसो हुने
हैजाले गर्दा सामान्यतया दिसामा स्पष्ट रूपमा रगत देखिँदैन। दिसामा रगत देखिनु, कडा पेट दुख्ने समस्या वा उच्च ज्वरो आउनु अर्कै संक्रमणको संकेत हुन सक्छ र यसका लागि पनि स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।
शिशुहरू, साना बालबालिकाहरू, वृद्धवृद्धाहरू र पहिलेदेखि नै बिरामी रहेका व्यक्तिहरूमा विशेष गरी छिटो डिहाइड्रेशन (शरीरमा पानीको कमी) हुन सक्छ।
खतराका संकेत
यदि पातलो पखाला लागेको व्यक्तिमा निम्न लक्षणहरू देखा परेमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल वा हैजा उपचार केन्द्रमा जानुहोस्:
लगातार वा धेरै पटक पातलो दिसा हुने
पटक-पटक बान्ता हुने वा जीवनजल पनि पेटमा नअडिने
पिसाब एकदमै कम हुने वा अलिकति पनि नहुने
मुख सुक्खा हुने, आँखा गड्ने र असाध्यै तिर्खा लाग्ने
साह्रै कमजोरी हुने, उभिन नसक्ने वा बोलाउँदा स्पष्ट प्रतिक्रिया नदिने
कडा चक्कर लाग्ने, ढल्ने वा बेहोस हुने
अलमल पर्ने, असामान्य रूपमा निन्द्रा लागिरहने वा उठाउन गाह्रो हुने
नाडीको गति छिटो वा कमजोर हुने
छिटो-छिटो वा गाह्रोसँग सास फेर्ने
हातखुट्टा चिसो, पसिना आउने वा फुस्रो/नीलो देखिने
बच्चाले केही नपिउने, असामान्य रूपमा सुतिरहने, रुँदा आँसु नआउने वा डाइपर/नेपी एकदमै कम भिज्ने
गर्भावस्थामा पखाला लाग्नुका साथै धेरै कमजोरी वा डिहाइड्रेशन हुने
यी लक्षणहरूले कडा डिहाइड्रेशन, Shock ( शरीरका मुख्य अंगहरूमा रगतको प्रवाह एकदमै कम हुने र ज्यान नै जोखिममा पर्न सक्ने गम्भीर अवस्था हो। ) वा शरीरमा लवणको खतरनाक असन्तुलन भएको संकेत गर्छन्। उपचार सुरु गर्नका लागि दिसा परीक्षणको रिपोर्ट नकुर्नुहोस्। कडा हैजा द्रुत गतिमा बिग्रन सक्छ, तर तुरुन्तै पानी र झोल पदार्थ दिएर उपचार गरेमा यो निकै प्रभावकारी हुन्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
हैजाको शङ्का भएमा घरको उपचारमा मात्र भर पर्नु हुँदैन। विशेष गरी हैजा फैलिरहेको बेला वा बारम्बार पानी जस्तो पातलो पखाला लागिरहेको छ भने तुरुन्तै स्वास्थ्य संस्थामा लगेर जाँच गराइहाल्नुपर्छ।
स्वास्थ्य संस्था लैजाँदै गर्दा:
उपलब्ध छ भने तुरुन्तै ORS खुवाउन सुरु गर्नुहोस्।
बान्ता भइरहेको छ भने थोरै थोरै गरेर पटक-पटक पिउन दिनुहोस्।
शिशुहरूलाई आमाको दूध खुवाउन जारी राख्नुहोस्।
बिरामीले सुरक्षित रूपमा खान सक्ने अवस्था छ भने उमेर अनुसारको खानेकुरा खुवाइराख्नुहोस्।
सफा पानी प्रयोग गरी प्याकेटको निर्देशन अनुसार नै सही तरिकाले ORS बनाउनुहोस्।
बिरामीको मर्यादाको ख्याल गर्दै उनलाई शौचालय वा सुरक्षित भाँडोको नजिकै राख्नुहोस्।
बिरामीको स्याहार गरेपछि वा दिसा छोएपछि साबुन र सफा पानीले राम्ररी हात धुनुहोस्।
फोहर भएका सतहहरू ध्यानपूर्वक सफा गर्नुहोस् र दिसाको सुरक्षित विसर्जन गर्नुहोस्।
के नगर्ने:
कडा पखाला लाग्दा सादा पानी मात्र नदिनुहोस्; ORS ले पानीका साथै शरीरलाई चाहिने आवश्यक लवणको पनि पूर्ति गर्छ।
ORS मा दूध, जुस, चिसो पेय पदार्थ वा थप चिनी नमिलाउनुहोस्।
निर्देशनमा भनिएभन्दा बढी गाढा वा पातलो घोल नबनाउनुहोस्।
बिरामी अलमलिएको, धेरै झुमिरहेको वा सुरक्षित रूपमा निल्न नसक्ने अवस्थामा छ भने जबरजस्ती खानेकुरा वा पानी नखुवाउनुहोस्।
डाक्टरको सल्लाह बिना घरमा बाँकी रहेका एन्टिबायोटिक वा पखाला रोक्ने औषधि प्रयोग नगर्नुहोस्।
जडीबुटी वा घरेलु उपचार गरेर वा पखाला रोकिने पर्खाइमा अस्पताल लैजान ढिलाइ नगर्नुहोस्।
उपचार
यसको मुख्य उपचार भनेको शरीरबाट खेर गएको पानी र लवण (इलेक्ट्रोलाइट्स ) को तुरुन्त पूर्ति गर्नु हो।
उपचारमा निम्न कुराहरू समावेश हुन सक्छन्:
जीवनजल (ORS): समयमै र पर्याप्त मात्रामा जीवनजल पिउन सुरु गरेमा धेरैजसो बिरामीको सफल उपचार गर्न सकिन्छ।
नसाबाट दिइने सुई वा स्लाइन पानि(Intravenous fluids): कडा डिहाइड्रेशन, Shock वा सुरक्षित रूपमा पानी पिउन नसक्ने अवस्था भएमा नसाबाट तुरुन्तै स्लाइन पानी दिनुपर्छ।
एन्टिबायोटिक: हैजाको गम्भीर अवस्था भएका केही बिरामीहरूमा बिरामी हुने अवधि घटाउन र शरीरबाट पानी खेर जान कम गर्न यी औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। यी औषधिहरू पानी वा जीवनजलको विकल्प होइनन् र प्रत्येक बिरामीलाई यो आवश्यक पनि पर्दैन।
बालबालिकाका लागि जिङ्क: बालबालिकामा पखालाको उपचार गर्दा स्वास्थ्यकर्मीले जिङ्क चक्की प्रयोग गर्ने सल्लाह दिन सक्छन्।
निगरानी गर्ने: स्वास्थ्यकर्मीहरूले नाडीको गति, रक्तचाप, पिसाबको मात्रा, बिरामीको चेतना र पानीको कमीका लक्षणहरूको निगरानी गर्न सक्छन्।
प्रयोगशाला परीक्षण: हैजा भए-नभएको पक्का गर्न र महामारीको अवस्था अध्ययन गर्न बिरामीको दिसाको नमुना सङ्कलन गर्न सकिन्छ। तर, परीक्षणको रिपोर्ट नकुरी बिरामीको शारीरिक अवस्था हेरेर तुरुन्तै उपचार सुरु गर्नुपर्छ।
समयमै शरीरमा पानीको मात्रा पूर्ति गर्न सकेमा बिरामीको ज्यान जोगिने सम्भावना धेरै उच्च हुन्छ।
रोग फैलिन नदिन सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ, हात धुने बानी र राम्ररी पकाएको खाना खानु आवश्यक हुन्छ। उच्च जोखिममा रहेका केही समुदायहरू र महामारी रोकथाम अभियानहरूमा मुखबाट दिइने हैजाको खोप पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर खोपले सुरक्षित पानी, सरसफाइ वा तुरुन्त गरिने उपचारको साटो काम गर्न सक्दैन।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के यो हैजा (cholera) जस्तो देखिन्छ वा कडा पखाला गराउने अर्कै कुनै कारण हो?
मेरो शरीरमा पानीको कमी (डिहाइड्रेशन) कत्तिको गम्भीर छ?
जीवनजल (ORS) खुवाएर मात्र उपचार जारी राख्न सकिन्छ कि नसाबाट स्लाइन पानि (intravenous fluids) नै दिनुपर्छ?
के यस अवस्थामा एन्टिबायोटिक चलाउनु उपयुक्त हुन्छ?
के दिसाको नमुना परीक्षणका लागि लिनुपर्छ?
पखाला लागिरहँदासम्म कति मात्रामा जीवनजल (ORS) खुवाउनुपर्छ?
के आमाको दूध र नियमित खाना निरन्तर दिन सकिन्छ?
कस्ता लक्षणहरू देखिएमा बिरामीको अवस्था बिग्रँदै गएको बुझिन्छ?
दिसा, ओछ्यानका कपडा र फोहोर भएका ठाउँहरूलाई कसरी सुरक्षित रूपमा सफा गर्ने?
के हाम्रो क्षेत्रमा हैजा (cholera) फैलिएको छ वा खोप अभियान चलिरहेको छ?
के घरका अन्य सदस्यहरूलाई पनि स्वास्थ्य जाँच वा रोकथामसम्बन्धी सल्लाह आवश्यक छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।