भिटामिन B12 वा फोलेटको कमीले हुने रक्तअल्पता (Vitamin B12 or folate deficiency anaemia)
भिटामिन B12 र फोलेटले शरीरमा स्वस्थ रातो रक्तकोषिका बनाउन मद्दत गर्छन्। यी भिटामिनको कमी हुँदा रक्तकोषिका असामान्य रूपमा ठूला बन्न सक्छन् र राम्रोसँग काम गर्न सक्दैनन्। यसले गर्दा रक्तअल्पता भएर शरीरभरि अक्सिजन वितरणमा कमी आउँछ।।
भिटामिन B12 स्नायु प्रणालीका लागि पनि आवश्यक हुन्छ। त्यसैले रगतमा रक्तअल्पता नदेखिए पनि यसको कमीले हातखुट्टा झमझमाउने, सन्तुलन बिग्रिने वा सम्झने क्षमतामा असर पर्ने जस्ता समस्या गराउन सक्छ। फोलेटलाई भिटामिन B9 पनि भनिन्छ। यसको औषधि वा सप्लिमेन्टको रूपमा प्रयोग हुने प्रकारलाई फोलिक एसिड भनिन्छ।
यसको कमि हुने कारणहरुमा खानामा यी भिटामिन कम हुनु, पेट वा आन्द्राबाट राम्रोसँग सोसिन नसक्नु, पेट वा आन्द्राको शल्यक्रिया, गर्भावस्था, केही औषधि वा नाइट्रस अक्साइडको प्रयोगले पनि हुन सक्छ।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने लक्षणहरू:
लगातार थकान, कमजोरी वा शरीरमा ऊर्जा कम हुनु
सास फेर्न गाह्रो हुनु, मुटु छिटो धड्किनु, टाउको दुख्नु वा चक्कर लाग्नु
छाला फिक्का देखिनु वा सामान्य काम गर्दा छिट्टै थाक्नु
भोक कम हुनु, अपच, पखाला लाग्नु
मुखभित्र घाउ आउनु, जिब्रो रातो हुनु वा दुख्नु
ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु, बिर्सने समस्या वा मन उदास हुनु
हातखुट्टा झमझमाउनु, लाटो हुनु वा पोल्ने अनुभव हुनु
मांसपेशी कमजोर हुनु, सन्तुलन बिग्रिनु वा हिँड्न गाह्रो हुनु
दृष्टिमा परिवर्तन आउनु
स्नायुसम्बन्धी लक्षणहरू विशेष गरी भिटामिन B12 को कमीमा देखिन सक्छन् र रक्तअल्पता नभइसकेको अवस्थामा पनि देखिन सक्छ।
खतराका संकेत
तलका कुनै लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको जाँच गराउनुहोस्:
हातखुट्टा अचानक वा छिट्टै कमजोर वा लाटो हुँदै जानु
हिँड्न गाह्रो हुनु, सन्तुलन बिग्रिनु वा बारम्बार लड्नु
सम्झने क्षमतामा धेरै परिवर्तन आउनु, नयाँ अलमलिने समस्या, व्यवहार असामान्य हुनु वा अत्यधिक निद्रालु हुनु
दृष्टिमा अचानक वा उल्लेखनीय परिवर्तन आउनु
छाती दुख्नु, धेरै सास फेर्न गाह्रो हुनु, ढल्नु वा मुटु अत्यन्त छिटो धड्किनु
कमजोरी एकदमै छिट्टै बढ्दै जानु
गर्भावस्थामा धेरै थकान, सास फेर्न गाह्रो हुने वा स्नायुसम्बन्धी लक्षण देखिनु
भिटामिन B12 को कमीको उपचार ढिलो भएमा स्नायुमा भएको केही क्षति स्थायी हुन सक्छ। त्यसैले गम्भीर स्नायुसम्बन्धी लक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
भिटामिन B12 र फोलेट भएका सन्तुलित खाना खानुहोस्।
भिटामिन B12 - मासु, माछा, अण्डा, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ र भिटामिन थपिएका केही खाद्य पदार्थमा पाइन्छ।
फोलेट - हरियो सागपात, सिमी, केराउ, दाल, अमिलो फलफूल र फोलेट थपिएका अन्नजन्य खानेकुरामा पाइन्छ।
पूर्ण रूपमा शाकाहारी वा धेरै सीमित खाना खाने व्यक्तिले उपयुक्त सप्लिमेन्ट वा भिटामिन थपिएका खानेकुराबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्।
खानाकै कारण कमी भएको हो भनेर आफैं निष्कर्ष ननिकाल्नुहोस्। केही व्यक्तिको शरीरले भिटामिन B12 राम्रोसँग सोस्न सक्दैन।
जाँच र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना लामो समयसम्म धेरै मात्रामा सप्लिमेन्ट नलिनुहोस्।
आफ्नो खानपान, पेट वा आन्द्राको शल्यक्रिया, नियमित औषधि र नाइट्रस अक्साइड प्रयोगबारे स्वास्थ्यकर्मीलाई बताउनुहोस्।
उपचार
जाँचमा पूर्ण रक्त परीक्षण, भिटामिन B12 र फोलेटको मात्रा हेर्न सकिन्छ। कमीको कारण पत्ता लगाउन थप रगत परीक्षण वा पेट-आन्द्रासम्बन्धी जाँच आवश्यक पर्न सक्छ। रगतको नतिजासँगै व्यक्तिका लक्षणलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।
भिटामिन B12 को कमीको कारण, गम्भीरता र स्नायुसम्बन्धी लक्षणका आधारमा खाने औषधि वा सुईबाट उपचार गर्न सकिन्छ। शरीरले भिटामिन सोस्न नसक्ने स्थायी कारण भएमा जीवनभर उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। फोलेटको कमीमा प्रायः फोलिक एसिड दिइन्छ र कमी हुनुको कारण पनि उपचार गरिन्छ।
फोलिक एसिड सुरु गर्नुअघि भिटामिन B12 जाँच गर्नु आवश्यक हुन्छ। फोलिक एसिडले रक्तअल्पता सुधार गरेजस्तो देखाए पनि उपचार नभएको भिटामिन B12 को कमीका कारण स्नायुमा क्षति भइरहन सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
मेरो कमी खानाको कारणले हो कि शरीरले भिटामिन सोस्न नसकेको कारणले हो?
के मलाई भिटामिन B12, फोलेट वा दुवैको कमी छ?
हातखुट्टा झमझमाउने वा सम्झने समस्याको कारण भिटामिन B12 हुन सक्छ?
मलाई खाने औषधि ले ठिक हुन्छ कि सुई नै लगाउनुपर्छ?
के उपचार जीवनभर लिनुपर्ने हुन सक्छ?
के पेट वा आन्द्रासम्बन्धी थप जाँच आवश्यक छ?
रगत परीक्षण कहिले दोहोर्याउनुपर्छ?
मैले प्रयोग गरिरहेको कुनै औषधिले कमी गराएको हुन सक्छ?
मेरो खानामा पर्याप्त भिटामिन B12 र फोलेट छ भनेर कसरी थाहा पाउने?
कुन लक्षण देखिएमा तुरुन्त अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।