गर्भावस्थामा हुन सक्ने खतराका सङ्केतहरू (Pregnancy danger signs)
धेरैजसो गर्भावस्था सुरक्षित रूपमा अघि बढ्छन्। तर केही लक्षणहरू गर्भवती महिला, गर्भको बच्चा वा दुवैका लागि गम्भीर समस्याको सङ्केत हुन सक्छन्। धेरै रगत बग्नु, पेटमा असह्य दुखाइ हुनु, शरीर थर्कनु ( मिर्गी दौरा / झट्का आउनु), सास फेर्न निकै गाह्रो हुनु, अचानक ढल्नु वा बच्चा सामान्यभन्दा निकै कम चल्नु जस्ता समस्या देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल जानुहोस्। यस्तो अवस्थामा अर्को नियमित गर्भजाँचको समयसम्म वा भोलिपल्टसम्म पर्खने गल्ती कत्ति पनि गर्नु हुँदैन।
खतराका संकेत
तलका कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै प्रसूति तथा आकस्मिक उपचार उपलब्ध भएको नजिकको अस्पताल जानुहोस्। एम्बुलेन्स उपलब्ध भएको ठाउँमा १०२ मा फोन गर्नुहोस्:
योनिबाट धेरै रगत बग्नु, रगतका ठूला डल्लाहरू निस्कनु, वा रक्तस्रावसँगै धेरै पेट दुख्नु, चक्कर लाग्नु वा ढल्नु।
पेटमा धेरै वा लगातार दुखाइ हुनु-विशेष गरी गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणमा पेटको एकातिर बढी दुख्नु।
पेट दुखाइ वा रक्तस्रावसँगै काँधको टुप्पो दुख्नु, चक्कर लाग्नु वा अचानक ढल्नु।
शरीर थर्कनु, बेहोस हुनु, धेरै अलमलिनु वा जगाउन निकै गाह्रो हुनु।
धेरै सास फेर्न गाह्रो हुनु, छाती दुखाइ हुनु, खोक्दा रगत आउनु, ढल्नु वा मुटु अत्यन्तै छिटो धड्किनु।
एउटा खुट्टा अचानक सुन्निनु, दुख्नु, तातो हुनु वा रातो देखिनु।
औषधि खाँदा पनि नघट्ने धेरै कडा टाउको दुखाइ, दृष्टि धमिलो हुनु, आँखाअगाडि प्रकाश चम्किएको जस्तो हुनु वा देख्न गाह्रो हुनु।
करङमुनि वा पेटको माथिल्लो भागमा धेरै दुख्नु, बारम्बार बान्ता हुनु, वा अनुहार, हात वा खुट्टाहरू अचानक धेरै सुन्निनु।
बच्चा सामान्यभन्दा कम चल्नु, चल्न बिल्कुलै बन्द हुनु वा चल्ने बानीमा स्पष्ट परिवर्तन आउनु।
योनिबाट अचानक धेरै पानी बग्नु वा लगातार पानीजस्तो झोल पदार्थ चुहिनु (पानी फुट्नु)।
३७ हप्ता पूरा हुनुअघि नै नियमित रूपमा पेट दुख्दै खुम्चिनु वा प्रसव (Labout pain) सुरु भएको शङ्का हुनु।
धेरै कडा ज्वरो आउनु, जाडोले काम्नु, अत्यधिक थकान र कमजोरी महसुस हुनु, अलमलिनु वा धेरै अस्वस्थ महसुस हुनु।
लगातार बान्ता भएर पानीसमेत अडिन नसक्नु वा पिसाब निकै कम हुनु।
मनमा आत्महत्या गर्ने, आफूलाई वा गर्भको बच्चालाई हानि पुर्याउने सोच आउनु, वा अरूले नसुन्ने-नदेख्ने कुराहरू सुन्नु वा देख्नु (हल्लुसिनेसन)।
धेरै टाउको दुख्नु, दृष्टिमा समस्या आउनु, करङमुनि दुखाइ हुनु, बान्ता हुनु र अचानक जीउ सुन्निनु उच्च रक्तचापजन्य गम्भीर समस्या प्रि-एक्लाम्पसिया (Pre-eclampsia) का लक्षणहरू हुन सक्छन्।
योनिबाट रक्तस्राव हुनु, बच्चा कम चल्नु वा पानी फुटेको शङ्का भएमा पनि तुरुन्त स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
यो पृष्ठले के बताउन सक्दैन
यो पृष्ठले लक्षणहरू गर्भपतन, पाठेघरबाहिर गर्भ बसेको (Ectopic Pregnancy), सालसम्बन्धी समस्या, प्रि-एक्लाम्पसिया, संक्रमण, समयअगावै प्रसव (Premature Labour), रगत जमेको डल्ला (Blood Clot) वा अन्य कुनै समस्याका कारण भएको हो भनेर निश्चित गर्न सक्दैन।
गम्भीर समस्या हुँदा सुरुवाती चरणमा लक्षणहरू हल्का वा स्पष्ट नभएका पनि हुन सक्छन्। त्यसैले स्वास्थ्यकर्मीले गर्भवती व्यक्तिको शारीरिक जाँच, गर्भको बच्चाको अवस्था परीक्षण, रगत तथा पिसाबको जाँच, भिडियो एक्स-रे (अल्ट्रासाउन्ड) वा अन्य आवश्यक निगरानी गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
किन महत्त्वपूर्ण छ
गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणमा योनिबाट रगत बग्नुका साथै पेटको एकातिर दुख्नु, काँधको टुप्पो दुख्नु, चक्कर लाग्नु वा ढल्नु पाठेघरबाहिर गर्भ बसेर (Ectopic Pregnancy) शरीरभित्र आन्तरिक रक्तस्राव भएको सङ्केत हुन सक्छ। त्यसैगरी, गर्भावस्थाको पछिल्लो समयमा हुने रक्तस्राव सालसम्बन्धी समस्या (Placental issues) का कारण हुन सक्छ, जसले आमा तथा गर्भको बच्चा दुवैको ज्यान जोखिममा पुर्याउन सक्छ।
प्रि-एक्लाम्पसियाले गर्दा गर्भवतीको मस्तिष्क, कलेजो, मिर्गौला, रगत जम्ने प्रक्रिया र साल (Placenta) मा गम्भीर असर पर्न सक्छ। बच्चा सामान्यभन्दा कम चल्नु वा चल्ने बानीमा अचानक परिवर्तन आउनु गर्भको बच्चालाई तुरुन्तै आकस्मिक जाँचको आवश्यकता परेको मुख्य सङ्केत हुन सक्छ। यसका साथै, गम्भीर संक्रमण, रगत जमेको डल्ला (Blood Clot) र समयअगावै प्रसव जस्ता जटिलताहरू पनि समयमै उपचार नपाएमा छिट्टै बिग्रन सक्छन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
अस्पताल जाने व्यवस्था गर्दै गर्दा:
सुरक्षित ठाउँमा बस्नुहोस् वा सुत्नुहोस् र अनिवार्य रूपमा कसैलाई आफु संगै साथी राख्नुहोस्।
योनिबाट रगत वा पानी बगिरहेको छ भने सफा स्यानिटरी प्याड मात्र प्रयोग गर्नुहोस् ट्याम्पोन प्रयोग नगर्नुहोस।
बगेको रगत वा पानीको रङ कस्तो छ र अनुमानित मात्रा कति छ भन्ने कुरा याद गर्नुहोस्।
गर्भको बच्चा अन्तिम पटक सामान्य रूपमा कहिले चलेको थियो भन्ने समय टिपेर राख्नुहोस्।
सजिलै उपलब्ध भएमा आफ्नो गर्भजाँचको किताब वा कार्ड (ANC Book/Card), भिडियो एक्स-रे रिपोर्ट र खाइरहेको औषधिको सूची साथमै लिनुहोस्।सुरक्षित यातायातको साधन प्रयोग गर्नुहोस्। धेरै चक्कर लाग्दा, कडा दुखाइ हुँदा वा गम्भीर अस्वस्थताको अवस्थामा आफैं सवारी साधन नचलाउनुहोस्।
यी काम नगर्नुहोस्:
योनिबाट रक्तस्राव हुँदा, बच्चा कम चल्दा वा अन्य कुनै खतराका सङ्केतहरू देखिँदा भोलिपल्टसम्म वा अर्को जाँचको समयसम्म पर्खने गल्ती कत्ति पनि नगर्नुहोस्।
घरमा प्रयोग गर्न सकिने घरेलु डप्लर (Doppler) मेसिनले बच्चाको मुटुको धड्कन सुनेकै भरमा "सबै ठीक छ" भनी ढुक्क भएर नबस्नुहोस्।
रगत बगिरहेको वा पानी चुहिएको अवस्थामा योनिभित्र केही पनि वस्तु नहाल्नुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीको स्पष्ट सल्लाह बिना एस्पिरिन, आइबुप्रोफेन, एन्टिबायोटिक वा कुनै पनि जडीबुटीजन्य औषधिहरू प्रयोग नगर्नुहोस्।
आकस्मिक शल्यक्रिया (Operation) गर्नुपर्ने हुन सक्ने भएकाले यस्तो अवस्थामा धेरै खानेकुरा वा पानी नलिनुहोस्; यसबारे अस्पतालको निर्देशन पालना गर्नुहोस्।
ढल्लाजस्तो हुने, अलमलिएको जस्तो हुने, असुरक्षित महसुस हुने वा आत्महानिको जोखिम भएको अवस्थामा बिरामीलाई एक्लै कत्ति पनि नछोड्नुहोस्।
कहिले डाक्टर देखाउने
तलका अवस्थामा सोही दिन तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मी वा प्रसूति सेवा भएको अस्पतालमा जाँच गराउनुहोस्:
गर्भावस्थाको समयमा योनिबाट नया रगत देखिएमा।
नयाँ वा बिस्तारै बढ्दै गएको पेट वा तल्लो पेटको दुखाइ भएमा।
लगातार टाउको दुख्ने, दृष्टिमा समस्या आउने वा अचानक शरीर सुन्निने समस्या भएमा।
ज्वरो आउने, पिसाब गर्दा पोल्नु वा दुख्नु वा धेरै अस्वस्थ महसुस भएमा।
लगातार बान्ता भइरहने वा पर्याप्त मात्रामा झोल पदार्थ पिउन नसक्ने भएमा।
विशेष गरी हत्केला वा पैतालामा धेरै चिलाउने समस्या (Cholestasis को शङ्का) भएमा।
योनिबाट पानी फुटेको वा लगातार पानी चुहिएको शङ्का भएमा।
३७ हप्ता पूरा हुनुअघि नै नियमित रूपमा पेट दुख्ने वा खुम्चिने महसुस (प्रसवको लक्षण) सुरु भएमा।
गर्भको बच्चा सामान्यभन्दा कम चलेको वा चल्ने बानीमा स्पष्ट परिवर्तन आएको देखिएमा।
बच्चा कम चलेको महसुस भएमा निश्चित सङ्ख्यामा चल्छ कि चल्दैन भनेर हेर्नका लागि लामो समयसम्म पर्खेर बस्नु हुँदैन। आफ्नो मनमा लागेको चिन्ता वा आशङ्कालाई विश्वास गरेर तुरुन्तै स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस्।
डाक्टरले के जाँच गर्न सक्छन्
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न कुराहरूको विस्तृत जाँच गर्न सक्छन्:
गर्भवती व्यक्तिको रक्तचाप (Blood Pressure), नाडीको गति (Pulse), शरीरको तापक्रम, श्वासप्रश्वासको गति र रगतमा अक्सिजनको मात्रा।
योनिबाट भएको रक्तस्रावको वास्तविक मात्रा र पेट दुखाइको निश्चित स्थान तथा त्यसको गम्भीरता।
पिसाबमा प्रोटिन (Protein) को मात्रा, कुनै संक्रमण वा शरीरमा पानीको कमी (Dehydration)।
रगतको कुल मात्रा (Hemoglobin), रक्तसमूह (Blood Group), कलेजो, मिर्गौला र रगत जम्ने प्रक्रियाको अवस्था।
गर्भको बच्चाको मुटुको धड्कन (Fetal Heart Rate), उसको चाल र शारीरिक वृद्धिको अवस्था।
भिडियो एक्स-रे मार्फत गर्भको बनावट, बच्चाको स्थिति र साल (Placenta) को अवस्था।
योनिबाट पानी फुटेको छ कि छैन वा प्रसव (Labour) सुरु भएको हो कि होइन भन्ने कुरा।
प्रि-एक्लाम्पसिया, संक्रमण, रगत जमेको डल्ला वा शरीरभित्र भइरहेको आन्तरिक रक्तस्रावका सम्भावित सङ्केतहरू।
गर्भवती व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य र तत्काल सुरक्षाको जोखिम।
बिरामीका लागि कुन-कुन जाँच आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा उनको गर्भको अवधि (हप्ता) र देखिएका लक्षणहरूमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुन्छ।
नेपालको सन्दर्भ
नेपालमा प्रसूति तथा आकस्मिक सेवा उपलब्ध भएको नजिकको अस्पताल जानुहोस्। स्थानीय बर्थिङ सेन्टर (Birthing Center) वा स्वास्थ्य चौकीले प्रारम्भिक सहायता दिन सक्छन्, तर धेरै रक्तस्राव भएको, शरीर थर्किएको (झट्का/ मिर्गी दौरा आएको), सास फेर्न गाह्रो भएको, पाठेघरबाहिर गर्भ बसेको (Ectopic Pregnancy) शङ्का भएको, प्रि-एक्लाम्पसिया, समयअगावै प्रसव वा बच्चा कम चलेको अवस्थामा ठूलो अस्पतालमा तुरुन्त रेफर गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
त्यसैले, सुत्केरी हुने सम्भावित मिति (EDD) भन्दा अगाडि नै यातायातको भरपर्दो योजना बनाउनुहोस्; आकस्मिक खर्च र गर्भजाँचका सम्पूर्ण कागजातहरू तयार राख्नुहोस्। साथै, नजिकको अस्पतालमा आकस्मिक शल्यक्रिया (सिजरियन), रगत चढाउने (Blood Transfusion) वा नवजात शिशुको सघन उपचार (NICU) उपलब्ध नभएमा जानुपर्ने वैकल्पिक ठूलो अस्पताल पनि पहिल्यै पहिचान गरेर राख्नुहोस्। अस्पतालको दूरी, परिवारको निर्णय पर्खने बानी, खर्चको चिन्ता, डर वा परम्परागत घरेलु उपचारका कारण अस्पताल जान ढिलाइ कत्ति पनि नगर्नुहोस्।
राख्न उपयोगी रेकर्डहरू
यी विवरण साथमा राख्नुहोस् वा टिप्नुहोस्:
गर्भ कति हप्ताको भयो (गर्भको अवधि) र सुत्केरी हुने अनुमानित मिति (EDD)
आफ्नो रक्तसमूह (Blood Group) र आरएच (Rh) स्थिति, यदि थाहा छ भने
यसअघिका गर्भहरू, गर्भपतन भएको भए सोको विवरण, सिजेरियन (अपरेशन) वा अन्य कुनै जटिलताहरू
अहिलेका लक्षणहरू दुरुस्तै कहिलेदेखि सुरु भएका हुन
योनिबाट बगेको रगत वा पानीको निश्चित मात्रा र त्यसको रङ
पेट दुख्ने वा खुम्चिने महसुस (Contractions) समय र त्यसको तरिका वा ढाँचा
गर्भको बच्चा अन्तिम पटक सामान्य रूपमा कति बजे वा कहिले चलेको थियो
उपलब्ध भएसम्म आफ्नो रक्तचाप (Blood Pressure) को हालैको रेकर्ड
ज्वरो आउने, बान्ता हुने, टाउको दुख्ने, दृष्टिमा परिवर्तन (धमिलो देखिने) वा जीउ सुन्निने जस्ता थप समस्याहरू
हाल नियमित खाइरहेका औषधिहरू, कुनै औषधिको एलर्जी र गर्भजाँचका सम्पूर्ण रिपोर्टहरू
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।