छाती दुख्ने समस्या (एन्जाइना - Angina )
एन्जाइना भनेको मुटुको मांसपेशीमा पर्याप्त रगत नपुग्दा छातीमा अप्ठ्यारो हुने वा सास फेर्न गाह्रो हुने अवस्था हो। मुटुमा रगत पुर्याउने नसाहरू (कोरोनरी रक्तनली ) साँघुरो भएकाले प्रायजसो यस्तो समस्या आउछ। एन्जाइना र हार्ट अट्याक एउटै कुरा होइनन्, तर यो मुटुले पर्याप्त अक्सिजन पाइरहेको छैन भन्ने एउटा महत्त्वपूर्ण चेतावनी हो।
एन्जाइना दुई प्रकारको हुन्छ: स्टेबल (स्थिर) र अनस्टेबल (अस्थिर)। स्टेबल एन्जाइना प्रायः शारीरिक परिश्रम गर्दा, मानसिक तनाव हुँदा, चिसो मौसममा वा धेरै खाना खाएपछि हुन्छ र आराम गर्दा वा डाक्टरले दिएको औषधि खाएपछि ठीक हुन्छ। अनस्टेबल एन्जाइना भने नयाँ किसिमको, झन्-झन् बढ्दै जाने, आराम गरिरहेका बेला पनि हुने वा औषधि खाँदा पनि ठीक नहुने खालको हुन्छ। अनस्टेबल एन्जाइना गम्भीर मुटुरोगको लक्षण हुन सक्छ र यसको तुरुन्तै अस्पतालमा जाँच गराउनुपर्छ।
लक्षणहरू
एन्जाइनाको लक्षण व्यक्ति अनुसार फरक-फरक हुन सक्छ। यसका लक्षणहरूमा निम्न पर्न सक्छन्:
छातीमा दुखाइ, थिचिएको, च्यापिएको, गह्रौँ भएको वा पोलेको महसुस हुनु
छातीको अप्ठ्यारोपन देब्रे वा दाहिने हात, काँध, गर्धन, बंगारा, ढाड वा पेटको माथिल्लो भागसम्म फैलिनु
काम गर्दा वा हिँड्दा सास फेर्न गाह्रो हुनु
छाती दुखेको बेला पसिना आउनु, वाकवाकी लाग्नु वा चक्कर लाग्नु
अस्वाभाविक रूपमा थकान महसुस हुनु वा उकालो हिँड्न र भर्याङ चढ्न गाह्रो हुनु
हिँड्दा, भारी उचाल्दा, चिसो मौसममा, मानसिक तनावमा वा धेरै खाएपछि लक्षणहरू देखिनु
आराम गर्दा वा डाक्टरले दिएको औषधि खाएपछि लक्षणहरू कम हुनु
केही मानिसहरू, खासगरी वृद्धवृद्धा, महिलाहरू र मधुमेह भएका बिरामीहरूमा प्रस्ट छाती दुख्नुको सट्टा सास फेर्न गाह्रो हुने, वाकवाकी लाग्ने, थकान हुने वा ग्यास्ट्रिक जस्तै अप्ठ्यारो हुने जस्ता फरक लक्षणहरू देखिन सक्छन्।
छाती दुख्ने बित्तिकै एन्जाइना नै हुन्छ भन्ने छैन। पेटमा एसिड बढेमा (एसिड रिफ्लक्स), पेटको घाउ (अल्सर), मांसपेशीको दुखाइ, अत्यधिक चिन्ता, फोक्सोको रोग र पित्ताशयको समस्याले पनि छाती वा पेटको माथिल्लो भागमा अप्ठ्यारो गराउन सक्छ। तर, राम्ररी जाँच नगरीकन नयाँ वा कारण नखुलेको छाती दुखाइलाई "ग्यास्ट्रिक" वा पेटको ग्यास मात्र हो भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
खतराका संकेत
यदि छातीको अप्ठ्यारोपन वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्यामा तलका लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको आपतकालीन सेवा भएको अस्पताल जानुहोस् वा १०२ मा फोन गर्नुहोस्:
नयाँ, कडा वा डराउनुपर्ने खालको भएमा
आराम गरिरहेको बेलामा पनि भएमा
केही मिनेटभन्दा बढी समयसम्म रहेमा वा आराम गर्दा पनि ठीक नभएमा
पहिलेभन्दा धेरै पटक हुन थालेमा, कडा हुँदै गएमा वा थोरै काम गर्दा पनि देखिन थालेमा
हात, बंगारा, गर्धन, ढाड वा पेटको माथिल्लो भागसम्म फैलिएमा
पसिना आउने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने, चक्कर लाग्ने, ज्यादै कमजोरी हुने वा नराम्रो केही हुन लागेको जस्तो डर लाग्ने भएमा
छिटो-छिटो वा साह्रै गाह्रो गरी सास फेर्नुपर्ने भएमा, ओठ नीलो भएमा वा बेहोस भएमा
मुटुको धड्कन धेरै छिटो, अनियमित वा साह्रै ढिलो भएमा
खुककीमा रगत आएमा वा एउटा खुट्टा सुन्निएर दुखेमा
पहिले नै मुटुरोग, मधुमेह, मिर्गौलाको दीर्घरोग, स्ट्रोक (पक्षघात), उच्च रक्तचाप (रगतले नसाको भित्तामा पार्ने दबाब) भएका वा धेरै धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा यस्तो भएमा
यी लक्षणहरूले हार्ट अट्याक, अनस्टेबल एन्जाइना, मुटुको धड्कनको गम्भीर समस्या वा फोक्सोमा रगत जम्ने (पल्मोनरी एम्बोलिजम) जस्ता खतरनाक अवस्थालाई जनाउन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा सुरक्षित विकल्प छ भने आफैँ गाडी चलाएर अस्पताल नजानुहोस्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
एन्जाइनाको उपचार घरायसी स्याहारले मात्र सम्भव छैन। रोगको सही पहिचान गर्न, मुटुको जोखिम मूल्याङ्कन गर्न र हार्ट अट्याक वा स्ट्रोकको जोखिम घटाउन डाक्टरको सल्लाहमा उपचार सुरु गर्नुपर्छ।
स्वास्थ्यकर्मी वा डाक्टरले भनेका उपचारका साथै:
धूम्रपान पूर्ण रूपमा छाड्नुहोस् र अरूले फेरेको धुवाँबाट बच्नुहोस्।
डाक्टरले सिफारिस गरेका औषधिहरू नियमित खानुहोस्।
डाक्टरले आपत्कालीन अवस्थाका लागि छाती दुख्दा प्रयोग गर्ने औषधि दिएका छन् भने सधैँ आफूसँगै राख्नुहोस्।
उक्त औषधि कहिले र कसरी प्रयोग गर्ने र लक्षण ठीक नभएमा के गर्ने भन्नेबारे राम्ररी जान्नुहोस्।
आफ्नो क्षमताभन्दा बढी कडा वा भारी काम एक्कासि नगर्नुहोस्।
डाक्टरको सल्लाह अनुसार बिस्तारै-बिस्तारै व्यायाम वा शारीरिक गतिविधि बढाउनुहोस्।
सागपात, फलफूल, गेडागुडी, सिंगो अन्न (होल ग्रेन्स) र फाइदाजनक चिल्लो पदार्थ युक्त स्वस्थ खाना खानुहोस्।
अत्यधिक नुन, तारेको खाना, अत्यधिक प्रशोधित खाना र खराब चिल्लो कम गर्नुहोस्।
नियमित जाँच गराई रक्तचाप, मधुमेह र कोलेस्ट्रोल (रगतको बोसो) नियन्त्रणमा राख्नुहोस्।
शरीरको तौल सन्तुलित र स्वस्थ राख्नुहोस्।
रक्सी कम गर्नुहोस् र लागूऔषधको प्रयोग नगर्नुहोस्।
छाती दुखेको समय, त्यसका कारण, दुखाइ कति समय रह्यो र कुन औषधि खाँदा ठीक भयो भन्ने हिसाब राख्नुहोस्।
"ग्यास्ट्रिक" मात्र हो भनेर छातीको दुखाइलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। अरू कसैको मुटुको औषधि नखानुहोस्। डाक्टरको सल्लाहविना एस्पिरिन, रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल वा एन्जाइनाको औषधि खान नछाड्नुहोस्।
उपचार
जाँचका क्रममा छाती दुखाइको विवरण सोध्ने, शारीरिक परीक्षण गर्ने, रक्तचाप, ECG (मुटुको विद्युतीय गतिविधि नाप्ने परीक्षण), कोलेस्ट्रोल र मधुमेह को रगत जाँच तथा मुटुको नसाको अवस्था हेर्ने जाँचहरू गरिन्छ। हालसालै एन्जाइनाको लक्षण देखिएका मानिसहरूलाई मुटुको सीटी एन्जियोग्राफी (CT coronary angiography) वा अन्य जाँचहरू आवश्यक पर्न सक्छ।
उपचारका दुई मुख्य उद्देश्य हुन्छन्: एन्जाइनाका लक्षणहरू कम गर्ने र हार्ट अट्याक, स्ट्रोक वा मृत्युको जोखिम घटाउने। उपचारले लक्षणहरू रोक्न र भविष्यमा हुन सक्ने गम्भीर मुटुको समस्याबाट बचाउन मद्दत गर्छ।
उपचारमा निम्न कुराहरू समावेश हुन सक्छन्:
छाती दुखाइको असर तुरुन्तै कम गर्ने छोटो समय काम गर्ने नाइट्रेट औषधि।
लक्षणहरू आउन नदिन नियमित रूपमा खाइने बीट ब्लकर वा क्याल्सियम च्यानल ब्लकर जस्ता औषधिहरू।
मुटुको जोखिम घटाउन रगत पातलो बनाउने, कोलेस्ट्रोल घटाउने र रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने औषधिहरू।
मधुमेह नियन्त्रण, धूम्रपान त्याग्ने परामर्श र मुटुको हेरचाहका लागि व्यायामसम्बन्धी सल्लाह।
औषधिले लक्षण नियन्त्रण नभएमा वा मुटुको नसा धेरै साँघुरो भएमा कोरोनरी एन्जियोप्लास्टी (नसा फुलाउने विधि) वा बाइपास शल्यक्रिया (शरीर काटेर गरिने उपचार)।
नेपालमा, मुटु रोगको विशेषज्ञ सेवाहरू प्रायः ठूला अस्पताल र कार्डियाक सेन्टरहरूमा केन्द्रित हुन सक्छन्। अनस्टेबल एन्जाइना वा हार्ट अट्याकको शङ्का भएका बिरामीलाई तुरुन्तै ECG, रगत जाँच र आपत्कालीन मुटुको उपचार सेवा उपलब्ध भएको नजिकैको अस्पताल लैजानुपर्छ। साधारण वा स्थिर (स्टेबल) लक्षणहरूको लागि, उपलब्ध सुविधा अनुसार फिजिसियन वा मुटुरोग विशेषज्ञलाई देखाउन सकिन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के मेरा लक्षणहरू एन्जाइनाकै हुन् कि छाती दुख्ने अर्कै कारण छ?
यो स्टेबल (स्थिर) एन्जाइना हो कि अनस्टेबल (अस्थिर) एन्जाइना हुन सक्छ?
के मलाई ECG, रगत जाँच, सीटी एन्जियोग्राफी, स्ट्रेस टेस्ट वा एन्जियोग्राम आवश्यक छ?
फेरि छाती दुख्यो भने मैले के गर्नुपर्छ?
मैले एन्जाइनाको औषधि कहिले र कसरी प्रयोग गर्ने?
कुन-कुन लक्षण देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ?
मलाई हार्ट अट्याक वा स्ट्रोक हुने जोखिम कति छ?
के मलाई एस्पिरिन, कोलेस्ट्रोलको औषधि वा रक्तचाप को उपचार चाहिन्छ?
मेरो लागि कत्तिको व्यायाम गर्नु सुरक्षित हुन्छ?
के मधुमेह, उच्च रक्तचाप, धूम्रपान वा मिर्गौलाको रोगले मेरो जोखिम बढाइरहेको छ?
के मेरो अवस्थामा एन्जियोप्लास्टी, स्टेन्ट हाल्ने वा बाइपास शल्यक्रिया ले मद्दत गर्छ?
मैले कति-कति समयमा डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।