ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस / फुड पोइजनिङ (Gastroenteritis / food poisoning)
ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस भनेको पेट र आन्द्रा सुन्निने वा संक्रमण हुने समस्या हो, जसले गर्दा प्रायः पखाला लाग्ने, बान्ता हुने, पेट बाउँडिने र ज्वरो आउने गर्छ। हानिकारक किटाणु वा विषाक्त पदार्थयुक्त खाना वा दूषित पानी पिउनाले हुने ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिसलाई 'फुड पोइजनिङ' भनिन्छ। व्यवहारमा यी दुवैका लक्षणहरू मिल्दाजुल्दा हुन्छन् र सुरुवाती चरणमा हुने सबैभन्दा ठूलो जोखिम शरीरमा पानीको कमी हुने अवस्था (डिहाइड्रेशन) हो।
प्रशस्त झोलकुरा खाने र आराम गर्नाले धेरैजसो बिरामी केही दिनभित्रै निको हुन्छन्। तर कडा पखाला वा धेरै बान्ता हुनु विशेष गरी शिशु, साना बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती र दीर्घकालीन रोग भएका वा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका मानिसहरूका लागि खतरनाक हुन सक्छ। नेपालमा ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस दूषित पिउने पानी, फोहोर सरसफाइ, दूषित स्ट्रिट फुड, उचित तरिकाले नराखिएका खानेकुरा, बर्खायामको बाढी र एक्युट ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस वा हैजा को फैलावटसँग जोडिएको हुन सक्छ। नेपालमा एक्युट ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस र हैजाको फैलावट रोकथाम तथा पूर्वतयारीका लागि EDCD सँग राष्ट्रिय मार्गदर्शन रहेको छ।
लक्षणहरू
दूषित खाना खाएको केही घण्टाभित्रै वा कारण अनुसार एक वा बढी दिनपछि लक्षणहरू देखिन सक्छन्। सम्भावित लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
पातलो वा पानी जस्तो पखाला लाग्ने
वाकवाकी लाग्ने वा बान्ता हुने
पेट बाउँठिने वा पेट दुख्ने
ज्वरो आउने वा काँप छुट्ने
टाउको दुख्ने, जिउ दुख्ने वा थकान महसुस हुने
भोक नलाग्ने
पेट फुल्ने वा सामान्यतया बिसञ्चो महसुस हुने
शरीरमा पानीको कमी (Dehydration) का लक्षणहरू; जस्तै: तिर्खा लाग्ने, मुख सुक्खा हुने, रिङ्गटा लाग्ने, पिसाब कम हुने वा गाढा पिसाब हुने
Food poisoning (दूषित खानाका कारण हुने पेटको समस्या) र Viral gastroenteritis (भाइरसका कारण पेट र आन्द्रा सुन्निने समस्या) का लक्षणहरू धेरै हदसम्म उस्तै देखिन सक्छन्। केही ब्याक्टेरियाको संक्रमणले कडा ज्वरो आउने, पेट धेरै दुख्ने वा दिसामा रगत आउने सम्भावना बढी हुन्छ, तर लक्षणका आधारमा मात्रै कुन किटाणुले गर्दा यस्तो भएको हो भनेर यकिन गर्न सकिँदैन।
खतराका संकेत
पखाला वा बान्ता हुनुका साथै तलका मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल जानुहोस्:
धेरै कम पिसाब हुनु वा पिसाबै नहुनु
धेरै तिर्खा लाग्नु, मुख सुक्खा हुनु, आँखा गाढिनु वा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु
पटक-पटक बान्ता भइरहने वा तरल पदार्थ पनि पेटमा नअडिनु
अत्यधिक सुस्त हुनु, अलमलिनु, अचेत हुनु वा ढल्नु
दिशामा रगत देखिनु वा कालो, अलकत्रा जस्तो दिशा हुनु
पेट कडा रूपमा दुख्नु वा दुखाइ झन्-झन् बढ्दै जानु
पेट सुन्निने, कडा हुने वा थिच्दा धेरै दुख्ने हुनु
उच्च ज्वरो आउनु वा धेरै सिकिस्त महसुस हुनु
छिटो-छिटो सास फेर्नु, मुटुको धड्कन तीव्र हुनु, हात चिसो हुनु वा Shock (शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा रगतको प्रवाह कम हुने जीवन संकटको अवस्था) का लक्षणहरू देखिनु
भर्खरै एन्टिबायोटिक प्रयोग गरेपछि पखाला लाग्नु, विशेष गरी पखाला कडा वा निरन्तर छ भने
साना बच्चा, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती वा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिमा यी लक्षणहरू देखिनु
बच्चा अस्वाभाविक रूपमा सुस्त हुनु, केही नपिउनु, रुँदा आँसु नआउनु, वा पिसाब धेरै कम हुनु (नेपी/डाइपर एकदमै कम भिज्नु)
शरीरमा कडा जलवियोजन (dehydration) छिट्टै हुन सक्छ र यसका लागि तुरुन्तै मुखबाट दिइने जीवनजल वा नसाबाट स्लाईन दिनुपर्ने हुन सक्छ। उच्च ज्वरो आएको छ वा दिशामा रगत देखिएको छ भने, स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह बिना पखाला रोक्ने औषधिहरू खानु हुँदैन, किनभने तिनले कहिलेकाहीँ रोगलाई झन् बिगार्न सक्छन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
लक्षणहरू सामान्य छन् र कुनै गम्भीर खतराका लक्षणहरू छैनन् भने ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिसको उपचार धेरैजसो घरमै गर्न सकिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य शरीरमा पानीको कमी हुन नदिनु हो।
थोरै-थोरै गरेर बेलाबेलामा झोल कुराहरू पिउनुहोस्।
धेरै झाडापखाला वा बान्ता भएको छ भने जीवनजल (ORS) को प्रयोग गर्नुहोस्।
साना शिशुहरूलाई आमाको दूध खुवाउन जारी राख्नुहोस्।
खाने इच्छा भएमा मात्र खानुहोस्; खानामा रुचि कम छ भने हलुका र सादा खानाबाट सुरु गर्नुहोस्।
रक्सी वा मादक पदार्थको सेवन नगर्नुहोस्।
बिरामी हुँदा आराम गर्नुहोस् र गाह्रो कामहरू नगर्नुहोस्।
शौचालय प्रयोग गरेपछि र खाना बनाउनुअघि साबुन र सफा पानीले हात धुनुहोस्।
सम्भव भएमा आफ्नो तौलिया छुट्टै प्रयोग गर्नुहोस्।
बिरामी भएको बेला अरूका लागि खाना नबनाउनुहोस्।
झाडापखाला र बान्ता रोकिएको कम्तीमा ४८ घण्टा नभएसम्म विद्यालय, काम, खाना बनाउने ठाउँ वा अरूको हेरचाह गर्ने कामबाट टाढा रहनुहोस्।
जीवनजल (ORS) बनाउँदा गल्ती नगर्नुहोस्। प्याकेटमा लेखिए अनुसारकै मात्रामा सफा पानी प्रयोग गर्नुहोस्। यो झोललाई धेरै बाक्लो वा धेरै पातलो नबनाउनुहोस्, र यसमा थप चिनी, नुन, दूध वा सफ्ट ड्रिंक्स नमिस्याउनुहोस्। स्पोर्ट्स ड्रिंक्स र गुलिया पेय पदार्थहरू जीवनजल (ORS) जस्ता होइनन् र तिनले शरीरबाट गुमेको क्षार (नुन) को सही पूर्ति गर्न सक्दैनन्।
नेपालमा, पानी कत्तिको सुरक्षित छ भन्ने निश्चित छैन भने उमालेको, फिल्टर गरेको वा राम्ररी शुद्धीकरण गरिएको पिउने पानी मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। ताजा पकाएको र तातो-तातो पस्किएको खाना खानुहोस्, फलफूल र तरकारी सफा पानीले धुनुहोस्, काँचो वा राम्ररी नपाकेको मासु तथा सी-फूड नखानुहोस्, अनि लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राखिएको खाना खाँदा विशेष सजग रहनुहोस्।
उपचार
उपचारको तरिका रोग कत्तिको कडा छ र के कारणले भएको हो भन्ने कुरामा भर पर्छ। कुनै जटिलता नभएका धेरैजसो बिरामीहरू एन्टिबायोटिक बिनै निको हुन्छन्। शरीरबाट घटेको पानी र नुनको मात्रा पूर्ति गर्नु नै यसको सबैभन्दा मुख्य उपचार हो। यसका लागि जीवनजल (ORS) पिउने वा शरीरमा पानीको मात्रा धेरै कम भएमा नसाबाट स्लाइन (IV fluids) दिनुपर्छ।
स्वास्थ्यकर्मीले शरीरमा पानीको मात्रा, जोरो, नाडीको गति, रक्तचाप, पेटको दुखाइ र पिसाबको मात्रा जाँच्न सक्नुहुन्छ। सधैँ परीक्षण गराउनुपर्छ भन्ने छैन, तर लक्षणहरू कडा भएमा, लामो समयसम्म रहेमा, दिसामा रगत देखिएमा, रोग महामारीका रूपमा फैलिएमा वा उच्च जोखिममा रहेका व्यक्तिलाई असर गरेमा दिसा, रगत वा पिसाबको जाँच गराउन सकिन्छ।
झाडापखाला वा पेटका धेरैजसो समस्यामा एन्टिबायोटिक चाहिँदैन र यसले कहिलेकाहीँ हानि पनि पुर्याउन सक्छ। स्वास्थ्यकर्मीले राम्ररी जाँच गरेपछि केही निश्चित ब्याक्टेरिया वा परजीवीका कारण हुने संक्रमण, कडा खालको रोग, हैजा, आउँ, टाइफाइड ज्वरो वा उच्च जोखिममा रहेका बिरामीका लागि मात्र यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ। शरीरमा पानीको मात्रा धेरै कम भएको अवस्थामा जाँचको नतिजा पर्खेर उपचारमा ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
केही दिनसम्म पनि लक्षणमा सुधार नभएमा, निरन्तर झाडापखाला लागिरहेमा, बान्ताका कारण केही पनि पिउन नसकेमा, जोरो आइरहेमा, लक्षणहरू दोहोरिइरहेमा वा एउटै खाना खाएपछि धेरैजना बिरामी परेमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुपर्छ। यदि धेरै मानिसहरू प्रभावित भएका छन्, कुनै रेस्टुरेन्ट वा कार्यक्रमको खानाले Food poisoning भएको आशंका छ वा स्थानीय स्तरमा महामारी फैलिने डर छ भने जनस्वास्थ्य अधिकारी वा सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउनुपर्ने हुन सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के यो Viral gastroenteritis, Food poisoning, हैजा, रगतमासी, टाइफाइड वा अरू कुनै संक्रमण हुन सक्छ?
मेरो शरीरमा पानीको कमी कत्तिको भएको छ?
जीवनजल (ORS) पिएर मात्र पुग्छ कि नसाबाट पानी (स्लाइन ) चढाउनुपर्छ?
के मैले दिसा वा रगत परीक्षण गराउनुपर्छ?
के मलाई एन्टिबायोटिक चाहिन्छ, वा यसको आवश्यकता छैन?
के मैले पखाला रोक्ने औषधि प्रयोग नगरेकै राम्रो हुन्छ?
सन्चो हुँदै गर्दा मैले के-कस्ता खानेकुरा र पेय पदार्थ खानुपर्छ?
म कहिलेदेखि काम, विद्यालय वा खाना बनाउने काममा फर्कन सक्छु?
के यो दूषित पानी, कुनै कार्यक्रमको खाना वा स्थानीय रूपमा फैलिएको महामारीसँग जोडिएको हुन सक्छ?
कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
थप जानकारी
थप जानकारीको लागि: https://edcd.gov.np/resources/manuals
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।