स्क्रब टाइफस (Scrub typhus)
स्क्रब टाइफस (Scrub Typhus) 'ओरियन्सिया सुसुगामुसी' (Orientia tsutsugamushi) नामक ब्याक्टेरियाका कारण हुने संक्रमण हो। यो संक्रमित सानो कीरा (माइट) को लार्भाको टोकाइबाट सर्छ। यस्ता माइटहरू प्रायजसो बाक्लो झाडी, घाँस, खेतबारी भएका ठाउँमा पाइन्छन्। यो रोग एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सीधै सर्दैन। नेपालमा पनि स्क्रब टाइफसको जोखिम बढी भएकाले खेतबारी वा झाडीमा काम गरेपछि कारण नखुलेको ज्वरो आएमा यसतर्फ ध्यान दिनुपर्छ।
स्क्रब टाइफस र टाइफाइड ज्वरो (Typhoid) पूर्ण रूपमा फरक रोग हुन्। समयमै उपचार नभएमा यसले फोक्सो, मस्तिष्क, मुटु, कलेजो, मिर्गौला र रक्तसञ्चार प्रणालीमा गम्भीर असर गर्न सक्छ। तर, समयमै सही एन्टिबायोटिक औषधि सुरु गरेमा धेरैजसो बिरामी पूर्ण रूपमा निको हुन्छन्।
लक्षणहरू
देखिन सक्ने लक्षणहरू:
कडा ज्वरो आउनु, चिसो लाग्नु वा जिउ काम्नु
कडा टाउको दुख्नु
मांसपेशी वा जिउ दुख्नु
अत्यधिक थकान वा कमजोरी महसुस हुनु
भोक नलाग्नु
वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु, पेट गडबड हुनु वा पखाला लाग्नु
खोकी लाग्नु वा सास फेर्न गाह्रो हुनु
जिउका ग्रन्थिहरू (लिम्फ नोड) सुन्निनु
जिउमा ससाना दाना वा डाबरहरू देखिनु
कीराले टोकेको ठाउँमा डढेको जस्तो कालो पाप्रा वा घाउ बस्नु, जसलाई 'एस्कार' (Eschar) भनिन्छ
यो कालो पाप्रा (एस्कार) काखी, काप (काछ), कम्मर, स्तनमुनि वा कानपछाडि जस्ता सजिलै आँखा नपुग्ने ठाउँहरूमा हुन सक्छ। तर, सबै बिरामीमा यो कालो पाप्रा देखिन्छ नै भन्ने हुँदैन र धेरैजसोलाई आफूलाई कीराले टोकेको कुरा पनि थाहा हुँदैन। त्यसैले, जिउमा कालो घाउ नभएकै आधारमा मात्र स्क्रब टाइफस होइन भन्न मिल्दैन।
खतराका संकेत
ज्वरोसँगै निम्नमध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल जानुहोस्:
सास फेर्न गाह्रो हुनु, सास छिटो-छिटो चल्नु वा ओठ निलो हुनु
अलमलिनु, अनौठो व्यवहार गर्नु वा उठाउनै गाह्रो हुने गरी अचेत हुनु
जिउमा झट्का / मिर्गी दौरा आउनु, अत्यधिक निद्रा लाग्नु वा बेहोस हुनु
कडा टाउको दुख्नुका साथै घाँटी कडा हुनु वा बारम्बार बान्ता हुनु
छाती दुख्नु, चक्कर लागेर ढल्नु वा रक्तचाप (ब्लड प्रेसर) धेरै घटेको महसुस हुनु
आँखा वा छाला पहेँलो हुनु (कमलपित्त वा जन्डिसको लक्षण)
पिसाब धेरै कम हुनु वा असामान्य रूपमा गाढा रङको हुनु
असामान्य रूपमा रगत बग्नु, जिउमा धेरै नीलडाम देखिनु वा बान्ता र दिसामा रगत आउनु
पेट अत्यधिक दुख्नु
बिरामीको अवस्था छिट्टै बिग्रिँदै जानु वा एकदमै कमजोर हुनु
यी लक्षणहरू संक्रमण मस्तिष्क, फोक्सो, मुटु, कलेजो, मिर्गौला वा रक्तसञ्चार प्रणालीमा फैलिएको संकेत हुन सक्छन्।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
खेतबारी, घाँस वा झाडीमा काम गरेपछि कारण नखुलेको ज्वरो आएमा ढिलो नगरी तुरुन्तै स्वास्थ्यकर्मीकहाँ गई जाँच गराउनुहोस्।
जाँच गराउन जानुअघि वा उपचारको क्रममा पर्याप्त आराम गर्नुहोस् र पिउन सक्ने अवस्थामा जीवनजल, गेडागुडीको रस वा झोल कुराहरू पिउनुहोस्।
खेतबारी वा झाडीमा जाँदा सधैँ लामो बाहुला भएको कमिज, लामो पाइन्ट, मोजा र बन्द जुत्ता लगाउनुहोस्।
खुला छाला र कपडामा कीरा भगाउने मलम वा लोसन (Insect Repellent) प्रयोग गर्नुहोस्।
बाहिर कामबाट फर्किएपछि राम्ररी नुहाउनुहोस् र कपडाहरू फेर्नुहोस्।
सम्भव भए घर वरिपरिका बाक्ला झारपात र घाँसहरू काटेर सफा राख्नुहोस्।
कीराले टोकेको कालो पाप्रा (एस्कार) लाई कोट्याउने, काट्ने वा त्यसमा जथाभावी रसायन तथा जडीबुटीहरू लगाउने काम नगर्नुहोस्।
चिकित्सकको जाँचबिना यसलाई टाइफाइड ज्वरो, डेंगु वा सामान्य भाइरल ज्वरो मात्र हो भनेर नबस्नुहोस्।
घरमा बाँकी रहेको एन्टिबायोटिक औषधि आफ्नै मनखुसीले नखानुहोस् र डाक्टरले तोकेको उपचार बीचमै बन्द नगर्नुहोस्।
उपचार
स्क्रब टाइफसको उपचार एन्टिबायोटिक औषधिबाट गरिन्छ। यो उपचार समयमै सुरु गर्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ र धेरैजसो बिरामीहरू छिट्टै निको हुन्छन्। रोगको शंका धेरै लागेको अवस्थामा डाक्टरले सबै ल्याब टेस्टको रिपोर्ट नपर्खिकन लक्षण र जोखिमका आधारमा तुरुन्तै उपचार सुरु गर्न सक्छन्।
यो रोग लागेको पक्का गर्न रगतको पूर्ण जाँच (CBC), कलेजो तथा मिर्गौलाको कार्यक्षमता परीक्षण (LFT/RFT) र स्क्रब टाइफससम्बन्धी विशेष एन्टिबडी परीक्षणहरू गर्नुपर्ने हुन्छ। डेंगु, मलेरिया, टाइफाइड ज्वरो, वा लेप्टोस्पाइरोसिस जस्ता रोगका लक्षणहरू पनि यसैसँग मिल्ने भएकाले ती रोगहरूको पहिचानका लागि पनि अन्य जाँचहरू आवश्यक पर्न सक्छन्।
बिरामीको अवस्था गम्भीर भएमा अस्पतालमा भर्ना गरेर अक्सिजन दिने, नसाबाट तरल पदार्थ (सलाइन) चढाउने, कम्पन मिर्गी दौरा रोक्ने, कृत्रिम श्वासप्रश्वासको व्यवस्था गर्ने वा संक्रमणले असर गरेका अन्य भित्री अंगहरूको विशेष उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
- के यो स्क्रब टाइफस नै हो कि टाइफाइड ज्वरो वा डेंगु पनि हुन सक्छ?
- के मेरो/बिरामीको शरीरमा कालो पाप्रा (एस्कार) वा अन्य कुनै विशेष चिह्न छ?
- यो रोग पत्ता लगाउन कुन-कुन रगत जाँच वा परीक्षणहरू गर्नुपर्छ?
- के ल्याब टेस्टको रिपोर्ट आउनुअघि नै उपचार सुरु गर्नुपर्ने हुन्छ?
- के संक्रमणले फोक्सो, कलेजो, मिर्गौला वा मस्तिष्क मा असर गरिसकेको छ?
- एन्टिबायोटिक औषधि सुरु गरेपछि ज्वरो सामान्यतया कहिलेदेखि घट्न थाल्छ?
- डिस्चार्ज भएपछि घरमा कुन-कुन लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल फर्कनुपर्छ?
- खेतबारी वा बाहिर झाडीमा काम गर्दा यो कीराको टोकाइबाट कसरी जोगिने?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।