सीओपीडी / दम / फोक्सोसम्बन्धी दीर्घकालीन रोग ( Chronic obstructive pulmonary disease - COPD)
क्रोनिक अब्स्ट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज वा COPD फोक्सोको एउटा दीर्घकालीन समस्या हो, जसमा श्वासनलीमा क्षति पुगेर साँगुरो हुने भएकाले फोक्सोभित्र हावा आवतजावत गर्न गाह्रो हुन्छ। यसमा सामान्यतया क्रोनिक ब्रोन्काइटिस (chronic bronchitis - श्वासनलीको दीर्घकालीन सुन्निने समस्या) र इम्फिसेमा (emphysema - फोक्सोका साना हावा थैलीहरू नष्ट हुने अवस्था) भनिने समस्याहरू पर्छन्। COPD सामान्यतया बिस्तारै बढ्दै जान्छ र यो धेरैजसो चुरोट वा धुवाँका कारणले हुन्छ। तर, घरमा खाना पकाउँदा निस्कने धुवाँ, बाहिरी वायु प्रदूषण, काम गर्ने ठाउँको धूलो र रासायनिक धुवाँले पनि यो रोग गराउन सक्छन्।
नेपालमा सास फेर्न गाह्रो हुने धेरै समस्यालाई बोलचालमा "दम" भनिन्छ। तर दम भन्नाले सधैं सीओपीडी बुझिँदैन। आस्थमा, मुटुको समस्या, रक्तअल्पता, निमोनिया र अन्य रोगमा पनि सास फेर्न गाह्रो हुन सक्छ। सीओपीडी पुष्टि गर्न प्रायजसो स्पाइरोमेट्री भनिने सासको परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
फोक्सोमा भइसकेको क्षतिलाई सामान्यतया पूर्ण रूपमा पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन सकिँदैन। तर, धुवाँबाट टाढा रहने, सही इनहेलर (inhaler - मुखबाट सास तानेर लिइने औषधि) को प्रयोग गर्ने, शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने र उचित उपचार लिनाले यसका लक्षणहरू कम गर्न, रोग एक्कासी बल्झिनबाट रोक्न र फोक्सोको अवस्था थप बिग्रिनबाट जोगाउन सकिन्छ। दम (asthma), हार्ट फेलियर (heart failure - मुटुले राम्ररी काम गर्न नसक्ने अवस्था), रक्त अल्पता र अन्य समस्याहरूले पनि यस्तै लक्षणहरू गराउन सक्ने भएकाले, 'स्पिरोमेट्री' (spirometry - सास फेर्ने क्षमता नाप्ने परीक्षण) नामको परीक्षण गरेर मात्र COPD को पुष्टि गर्नुपर्छ।
लक्षणहरू
COPD का लक्षणहरू प्रायजसो बिस्तारै बढ्दै जान्छ र सुरुमा यो शारीरिक काम गर्दा मात्र देखा पर्न सक्छन्। लक्षणहरू निम्न हुन सक्छन्:
हिँड्दा, भर्याङ चढ्दा वा दैनिक काम गर्दा सास फेर्न गाह्रो हुँदै जाने
लामो समयसम्म लागिरहने खोकी
लगातार खकार आइरहने
सास फेर्दा सिठी बजेजस्तो आवाज आउने वा घ्यारघ्यार हुने
छाती कसिने वा गहुँगो महसुस हुने
छातीमा बारम्बार संक्रमण भइरहने
रुघाखोकी वा सासनलीको संक्रमण बाट निको हुन पहिलेभन्दा धेरै समय लाग्ने
लगातार थकान महसुस हुने वा व्यायाम गर्ने क्षमता घट्दै जाने
रोग बढेको अवस्थामा नचाहँदा-नचाहँदै पनि तौल घट्ने र मांसपेशी कमजोर हुने
कडा रोग वा मुटुको समस्या भएका केही व्यक्तिहरूमा घुँडामुनिको भाग वा खुट्टा सुन्निने
COPD का लक्षणहरू अचानक बल्झिँदा वा बढ्दा झन् कडा हुन सक्छन्। यसका संकेतहरूमा पहिलेभन्दा धेरै सास फेर्न गाह्रो हुने, खोकी बढ्ने, धेरै खकार आउने वा खकार अझ बाक्लो हुने र यसको रङ फेरिने जस्ता समस्याहरू पर्दछन्।
खतराका संकेत
COPD भएको व्यक्तिमा तलका मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल जानुहोस्:
कडा वा तीव्र रूपमा बढ्दै गएको सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या
सास फेर्न धौ-धौ पर्ने वा पूरा वाक्य बोल्न नसक्ने
ओठ, जिब्रो वा छाला नीलो, फुस्रो वा अस्वाभाविक रूपमा सेतो देखिने
अचानक अल्मलिने (सोच्न वा बुझ्न गाह्रो हुने), साह्रै निन्द्रा लाग्ने वा ब्युँझिन गाह्रो हुने
छाती दुख्ने, थिचिएको वा भारी महसुस हुने
ढल्ने, बेहोस हुने वा मिर्गी दौरा (Seizures) आउने
खोक्दा बढी रगत आउने
चक्कर लाग्ने वा धेरै कमजोरी हुनुका साथै मुटुको धड्कन धेरै छिटो वा अनियमित हुने
डाक्टरले सिफारिस गरेको आपतकालीन औषधि प्रयोग गर्दा पनि सास फेर्ने समस्यामा सुधार नआउने
ज्वोरो आउने, पटक-पटक बान्ता हुने, शरीरमा पानीको गम्भीर कमीवा औषधि खानै नसक्ने अवस्थाका साथै कडा रूपमा सास फेर्न गाह्रो हुने
एउटा खुट्टामा अचानक सुन्निने र दुखाइ हुनुका साथै अचानक सास फेर्न गाह्रो हुने वा छाती दुख्ने
यी लक्षणहरूले अक्सिजनको गम्भीर कमी, निमोनिया, मुटुको समस्या, फोक्सोमा रगतको डल्लो जम्ने वा ज्यानै जान सक्ने गरी COPD अचानक बल्झिएको संकेत गर्न सक्छन्। एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध भएको ठाउँमा १०२ मा सम्पर्क गर्नुहोस्, वा आपतकालीन उपचारको सुविधा भएको अस्पतालमा तुरुन्तै लैजाने व्यवस्था मिलाउनुहोस।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
COPD लाई घरको हेरचाहले मात्र नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। तर, तपाईंको स्वास्थ्यकर्मीले सिफारिस गरेको उपचारका साथसाथै तलका उपायहरू अपनाउनाले लक्षणहरू नियन्त्रण गर्न र रोग बल्झिन नदिन मद्दत पुग्छ:
धुम्रपान गर्न छोड्नुहोस् र अरूले गरेको धुम्रपानको धूवाँ (सेकेन्ड-ह्यान्ड स्मोकिंग) बाट टाढा रहनुहोस्। धुम्रपान गर्नेहरूको लागि यो नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो।
सकेसम्म दाउरा, गुइँठा वा पराल बालेको धूवाँ, मट्टितेलको धूवाँ, गाडीको प्रदूषण, धूलो र अरु रसायनिक धूवाँहरुबाट बच्नुहोस्।
डाक्टरले सिफारिस गरेको इनहेलर नियमित रूपमा प्रयोग गर्नुहोस् र यसलाई सही तरिकाले प्रयोग गर्न सिक्नुहोस्। बेलाबेलामा आफ्नो प्रयोग गर्ने तरिका सही छ कि छैन भनेर स्वास्थ्यकर्मीलाई जाँच्न लगाउनुहोस्।
लक्षणहरू बढेमा के गर्ने भन्नेबारे लेखिएको COPD को कार्ययोजना (action plan) डाक्टर संग अनुरोध गर्नुहोस।
आफ्नो क्षमता अनुसार सुरक्षित दायराभित्र मात्र रहेर शारीरिक रूपमा सक्रिय रहनुहोस् अथवा उपलब्ध भएमा 'पल्मोनरी रिहाबिलिटेसन' (फोक्सो सम्बन्धी को पुनःस्थापना कार्यक्रम) मा भाग लिनुहोस्।
स्वास्थ्यकर्मीले सिकाए अनुसार सास फेर्ने सही तरिकाहरू प्रयोग गर्नुहोस्, जस्तै: शान्त भएर सास फेर्ने र ओठ खुम्च्याएर बिस्तारै सास बाहिर छाड्ने।
नियमित रूपमा पोसिलो खाना खानुहोस्। यदि सास फेर्न गाह्रो भएर खाना खान समस्या हुन्छ भने, थोरै-थोरै गरेर पटक-पटक खानु सजिलो हुन सक्छ।
डाक्टरले बन्देज नगरेसम्म प्रशस्त मात्रामा झोल पदार्थ पिउनुहोस्; यसले खकार पातलो बनाएर बाहिर निकाल्न सजिलो बनाउँछ।
नियमित रूपमा हात धुनुहोस् र सासनली वा फोक्सोको संक्रमण भएका मानिसहरूसँग सकेसम्म नजिक नजानुहोस्।
इन्फ्लुएन्जा, कोभिड-१९, न्युमोकोकल वा अन्य कुन खोप तपाईंका लागि उपयुक्त छन् र उपलब्ध छन् कि नाई आफ्नो स्वास्थ्यकर्मीसँग बुझ्नुहोस्।
सास फेर्न गाह्रो हुने, खोकी वा खकार धेरै बढेको महसुस भएमा तुरुन्तै स्वास्थ्यकर्मीकहाँ गएर जाँच गराउनुहोस्।
अक्सिजन प्रयोग गरिरहेको बेला धुम्रपान नगर्नुहोस्। डाक्टरको जाँच र सल्लाहबिना अक्सिजन सुरु गर्ने, बढाउने वा अरूलाई दिने काम नगर्नुहोस्, किनभने अक्सिजन रगतमा यसको मात्रा र व्यक्ति अनुसारको आवश्यकताको आधारमा मात्र सिफारिस गरिन्छ। डाक्टरको सल्लाहबिना अरूको इनहेलर, बाँकी रहेको एन्टिबायोटिक वा स्टेरोइड चक्की प्रयोग नगर्नुहोस्।
उपचार
चिकित्सकले सामान्यतया धुम्रपानको बानी, घरभित्रको धुवाँ, काम गर्ने ठाउँमा हुने धुवाँ-धुलो र देखा परेका लक्षणहरूका बारेमा सोध्नुहुन्छ। रोगको पहिचानका लागि फुकेर गरिने स्पाइरोमेट्री (spirometry) परीक्षण गरिन्छ, जसले व्यक्तिले कति र कत्तिको छिटो सास बाहिर फाल्न सक्छ भन्ने नाप्छ। अन्य परीक्षणहरूमा अक्सिजन को मात्रा नाप्ने, छातीको एक्स-रे, रगत जाँच, ECG, खकार परीक्षण वा अन्य कुनै रोग वा जटिलताको शङ्का लागेमा CT स्क्यान समावेश हुन सक्छन्।
उपचारका उपायहरूमा निम्न कुराहरू पर्न सक्छन्:
अचानक सास फेर्न गाह्रो हुँदा राहत दिने छोटो समयको लागि काम गर्ने इनहेलरहरू
श्वासप्रश्वासको नलीलाई खुला राखिरहन लामो समय काम गर्ने ब्रोन्कोडाइलेटर इनहेलरहरू
केही खास बिरामीहरूका लागि इनहेल्ड कोर्टिकोस्टेरोइड्स, जुन सबैका लागि भन्दा पनि लामो समय काम गर्ने इनहेलरसँग मिलाएर दिइन्छ
पल्मोनरी रिहाबिलिटेसन (Pulmonary rehabilitation), जसमा फोक्सो/स्वास को व्यायाम, स्वास्थ्य शिक्षा र सास फेर्न मद्दत गर्ने प्रविधिहरू समावेश हुन्छन्
धुम्रपान छाड्न चाहिने उपचार वा सहयोग
चिकित्सकले जाँच गरेपछि रोग एक्कासी बल्झिएको अवस्थामा एन्टिबायोटिक वा केही दिनका लागि स्टेरोइड चक्कीहरू
अक्सिजनको मात्रा जाँच गर्दा निश्चित मापदण्ड पुगेका बिरामीहरूका लागि मात्र लामो समयसम्म दिइने अक्सिजन थेरापी
आवश्यकता अनुसार पोषणसम्बन्धी सहयोग, श्वासप्रश्वासको नली सफा राख्ने सल्लाह, वा चिन्ता र उदासपना (डिप्रेसन) को उपचार
कडा समस्या भएका केही थोरै बिरामीहरूका लागि विशेषज्ञ सेवा वा शल्यक्रिया
नियमित स्वास्थ्य जाँचमा लक्षणहरूको नियन्त्रण, रोग कतिपटक बल्झियो, इनहेलर प्रयोग गर्ने तरिका, धुम्रपानको स्थिति, शारीरिक गतिविधि, तौल, अक्सिजन को मात्रा र अन्य रोगहरूका बारेमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। COPD एक दीर्घकालीन समस्या हो, तर सही उपचारले लक्षणहरू कम गर्न, दैनिक कामहरू सहज बनाउन र अवस्था बिग्रनबाट बचाउन मद्दत गर्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के मेरो लक्षणहरू स्पाइरोमेट्री (spirometry) परीक्षणबाट COPD नै भएको पुष्टि भएको छ?
के यस्तै लक्षणहरू दम (asthma), क्षयरोग (टीबी), मुटुको समस्या वा अन्य कुनै रोगका कारण पनि हुन सक्छन्?
मलाई COPD हुनुको मुख्य कारण के हो वा के-कस्ता कुराले गर्दा यो समस्या भएको हो?
मलाई कुन-कुन इनहेलर (inhaler) चाहिन्छ, र मैले इनहेलर सही तरिकाले प्रयोग गरिरहेको छु कि छैन भनेर हेरिदिन सक्नुहुन्छ?
मलाई सास फेर्न गाह्रो भएमा वा खकार बढेमा के गर्नुपर्छ?
के पलमोनरी रिह्याबिलिटेसन (pulmonary rehabilitation) ले मलाई मद्दत गर्ला?
मेरो लागि कुन-कुन खोप उपयुक्त हुन्छन्?
के आराम गरिरहेको बेला वा काम गर्दा मेरो अक्सिजन को मात्रा जाँच्नु पर्छ?
मैले कुन-कुन औषधि वा painkillers प्रयोग गर्नु हुँदैन?
घरभित्रको धुवाँ, काम गर्ने ठाउँको धुलो र बाहिरको प्रदूषणबाट म कसरी बच्न सक्छु?
के-कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।