सामान्य रुघाखोकी (Common cold)
सामान्य रुघाखोकी भाइरसको कारणले हुने नाक र घाँटीको हल्का संक्रमण हो। यो सबैभन्दा सामान्य रोगहरू मध्ये एक हो र वर्षभरि सबै उमेरका मानिसहरूलाई असर गर्न सक्छ।
लक्षणहरू सामान्यतया बिस्तारै विकसित हुन्छन् र यसमा नाकबाट पानी बग्ने वा बन्द हुने, हाच्छिउँ आउने, घाँटी दुख्ने र खोकी लाग्ने समावेश छन्। धेरैजसो मानिसहरू डाक्टरलाई भेट्न नभई ७ देखि १० दिन भित्र पूर्ण रूपमा निको हुन्छन्।
सामान्य रुघाखोकीका लागि कुनै उपचार छैन, तर साधारण घरेलु हेरचाहले लक्षणहरू कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ जबकि तपाईंको शरीरले संक्रमणसँग लड्छ। एन्टिबायोटिकले रुघाखोकी विरुद्ध काम गर्दैन किनभने तिनीहरूले ब्याक्टेरियाको संक्रमणको मात्र उपचार गर्छन्, भाइरसको होइन।
धेरैजसो अवस्थामा, रुघाखोकी गम्भीर हुँदैन। यद्यपि, यदि लक्षणहरू गम्भीर भए, अपेक्षा गरेभन्दा लामो समयसम्म रहे, वा यदि तपाईं सानो बच्चा, वृद्ध व्यक्ति, वा अवस्थित स्वास्थ्य अवस्था भएको व्यक्तिको बारेमा चिन्तित हुनुहुन्छ भने चिकित्सा सल्लाह लिनु महत्त्वपूर्ण छ।
लक्षणहरू
सामान्य रुघाखोकीका लक्षणहरू सामान्यतया २ देखि ३ दिनभित्र बिस्तारै देखिन्छन्। मुख्य लक्षणहरूमा प्राय: नाक बन्द हुने वा सिँगान बग्ने, हाच्छिउँ आउने, घाँटी दुख्ने, स्वर भासिने, खोकी लाग्ने, र पूरै शरीर गलेको वा असहज महसुस हुने पर्दछन्।
केही व्यक्तिहरूलाई ज्वरो आउन सक्छ, शरीरका मांसपेशी दुख्ने, स्वाद र गन्ध थाहा नहुने, वा कान र अनुहारमा दबाब महसुस हुने पनि हुन सक्छ।
साना बालबालिकामा रुघाखोकीका लक्षणहरू लामो समयसम्म रहन सक्छन्। उनीहरू चिडचिडा हुन सक्छन्, खान र सुत्न गाह्रो हुन सक्छ, मुखबाट सास फेर्न सक्छन्, वा खोकेपछि बान्ता पनि गर्न सक्छन्।
रुघाखोकी र फ्लूका लक्षणहरू मिल्दोजुल्दो भए पनि, फ्लू धेरै गम्भीर हुन सक्छ। रुघाखोकीका लक्षणहरू बिस्तारै देखिन्छन् र यसले मुख्यतया नाक र घाँटीलाई असर गर्छ। रुघाखोकी लाग्दा तपाईंलाई असहज महसुस भए पनि, तपाईं सामान्यतया आफ्ना दैनिक कामहरू गर्न सक्नुहुन्छ। यसको विपरीत, फ्लूका लक्षणहरू केही घण्टाभित्रै अचानक देखा पर्छन् र यसले नाक र घाँटीलाई मात्र नभई सम्पूर्ण शरीरलाई असर गर्छ। फ्लूले सामान्यतया तपाईंलाई पूरै थकित र यति बिरामी बनाउँछ कि तपाईं आफ्नो सामान्य दिनचर्या जारी राख्न सक्नुहुन्न।
खतराका संकेत
यदि तपाईंलाई निम्नमध्ये कुनै लक्षण देखिन्छ भने डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनु महत्त्वपूर्ण छ:
तपाईंको ज्वरो तीन दिनभन्दा बढी रहन्छ।
तपाईंको रुघाखोकीका लक्षणहरू निको हुनुको सट्टा झन् खराब हुँदैछन्।
तपाईंलाई धेरै उच्च ज्वरो छ, वा तपाईंलाई लगातार जाडो लाग्छ र काँप्नुहुन्छ।
तपाईंलाई सास फेर्न गाह्रो हुन्छ वा छाती दुख्छ।
तपाईं आफ्नो बच्चाको रुघाखोकीका लक्षणहरूको बारेमा चिन्तित हुनुहुन्छ।
तपाईंको रुघाखोकीका लक्षणहरू १० दिनपछि पनि निको हुँदैनन्।
तपाईंलाई खोकी लागेको छ जुन तीन हप्ताभन्दा बढी समयसम्म रहिरहन्छ।
तपाईंलाई रुघाखोकीका लक्षणहरू देखिन्छन् र तपाईंलाई पहिलेदेखि नै दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या छ (जस्तै: मधुमेह, मुटु रोग, फोक्सोका समस्याहरू वा मिर्गौलाका समस्याहरू)।
तपाईंलाई रुघाखोकीका लक्षणहरू देखिन्छन् र तपाईंको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर छ (उदाहरणका लागि, यदि तपाईं किमोथेरापी [क्यान्सरको उपचार] गराइरहनुभएको छ वा अन्य कुनै विशेष स्वास्थ्य समस्याहरू छन्)।
कृपया यो कुरा ध्यानमा राख्नुहोस् कि डाक्टर र स्वास्थ्यकर्मीहरूले सामान्य रुघाखोकीका लागि एन्टिबायोटिक सिफारिस गर्दैनन्। रुघाखोकी भाइरसका कारण लाग्छ, र एन्टिबायोटिक ब्याक्टेरियल संक्रमण [ब्याक्टेरियाले गराउने रोग] विरुद्ध मात्र प्रभावकारी हुन्छन्। भाइरल रुघाखोकीका लागि एन्टिबायोटिक लिँदा तपाईंको लक्षणहरू कम हुँदैनन् वा तपाईंलाई छिटो निको हुन मद्दत गर्दैन।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
धेरै जसो सामान्य रुघाखोकी घरमै उपचार गर्न सकिन्छ, डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जानु पर्दैन। केही सामान्य उपायहरूले तपाईंलाई छिटो निको हुन मद्दत गर्छन्:
गर्नुपर्ने कुराहरू:
प्रशस्त आराम गर्नुहोस्।
शरीरमा पानीको कमी (dehydration) हुन नदिन पानी जस्ता झोल पदार्थहरू प्रशस्त पिउनुहोस्।
पौष्टिक खाना खानुहोस्। साना बालबालिकाहरूलाई रुघा लाग्दा केही दिनसम्म सामान्यभन्दा कम खाना खानु सामान्य हो।
घाँटी दुखेमा, मनतातो नुन पानीले कुल्ला गर्नुहोस्। यो बालबालिकाका लागि उपयुक्त हुँदैन।
कागती र मह मिसाएको तातो पेयले पनि घाँटीको दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्छ।
नाक बन्द भएमा, बाफ लिन प्रयास गर्नुहोस्। यो गर्नका लागि, तातो पानीले नुहाइरहेको बाथरूममा बस्न सक्नुहुन्छ।
नगर्नुपर्ने कुराहरू:
साना बालबालिकाहरूलाई तातो पानीको भाँडोबाट सिधै बाफ लिन नदिनुहोस्, किनकि यसबाट गम्भीर रूपमा पोल्न सक्छ।
१६ वर्षभन्दा कम उमेरका कसैलाई पनि एस्पिरिन नदिनुहोस्।
धुम्रपान नगर्नुहोस्, किनकि यसले तपाईंको रुघाको लक्षणलाई झन् बढाउन सक्छ।
कागती र मह मिसाएको तातो पेय कसरी बनाउने:
1. एक कप उमालेको पानीमा आधा कागती निचोर्नुहोस्।
2. १ देखि २ चम्चा मह हालेर चलाउनुहोस्।
3. यो मनतातो छँदै पिउनुहोस्।
साना बालबालिकाहरूलाई धेरै तातो पेय पदार्थ दिदा अलि बडी ख्याल गर्नुहोस्। एक वर्षभन्दा कम उमेरका शिशुहरूलाई मह नदिनुहोस्।
यदि तपाईंलाई ज्वरो आएको छ वा आफ्नो सामान्य काम गर्न नसक्ने गरी अस्वस्थ महसुस गर्नुहुन्छ भने, निको नभएसम्म घरमै बस्नु र अरूसँगको सम्पर्क सीमित गर्नु राम्रो हुन्छ।
औषधि पसलले कसरी मद्दत गर्न सक्छ:
खोकी र रुघाखोकीका औषधिहरू औषधि पसल वा स्थानीय मेडिकल स्टोरमा पाइन्छन्। औषधि विक्रेता वा मेडिकल स्टोरका कर्मचारीले तपाईंलाई उपयुक्त विकल्पहरू बारे सल्लाह दिन सक्छन्, जस्तै:
शरीर दुखाइ र ज्वरो कम गर्न प्यारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन जस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू।
बन्द नाक खोल्नका लागि डिकन्जेस्टेन्ट (decongestant) नेजल स्प्रे, थोपा वा चक्कीहरू (डिकन्जेस्टेन्ट ६ वर्षभन्दा मुनिका बालबालिकाका लागि उपयुक्त हुँदैन)।
बालबालिकामा छातीको खोकीलाई आराम दिन वाफ रब्स् (Vapour rubs)।
धेरै नेजल स्प्रेहरू डाक्टरको प्रेस्क्रिप्शनबिना किन्न सकिए पनि, तिनीहरू एक हप्ताभन्दा बढी प्रयोग गर्नु हुँदैन, किनकि धेरै प्रयोग गर्दा तपाईंको लक्षणहरू झन् बिग्रन सक्छन्।
यदि तपाईंले पहिले नै प्यारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन चक्कीहरू खाइरहनुभएको छ भने, धेरै औषधि खाइने जोखिमबाट बच्न यस्तै सामग्री भएका अन्य खोकी र रुघाखोकीका औषधिहरू प्रयोग नगर्नुहोस्। केही खोकी र रुघाखोकीका औषधिहरू शिशुहरू, साना बालबालिका वा गर्भवती महिलाहरूका लागि सुरक्षित हुँदैनन् भन्ने कुरामा सचेत रहनुहोस्।
भिटामिन सी वा लसुन जस्ता सप्लिमेन्टहरूले रुघाखोकी लाग्नबाट रोक्न वा निको हुने प्रक्रियालाई छिटो बनाउन सक्छन् भन्ने बारे वैज्ञानिक प्रमाण सीमित छ।
रुघाखोकी लाग्नबाट कसरी बच्ने:
रुघा लागेको व्यक्तिले लक्षण देखिनुभन्दा केही दिनअघिदेखि लक्षणहरू हराएसम्म अरूलाई भाइरस फैलाउन सक्छ। रुघाखोकी लाग्नबाट बच्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपायहरू निम्न छन्:
मनतातो पानी र साबुनले बारम्बार हात धुनुहोस्।
रुघा लागेको व्यक्तिसँग तौलिया, कप, बालबालिकाका खेलौना र अन्य व्यक्तिगत घरायसी सामानहरू बाँड्नबाट बच्नुहोस्।
उपचार
धेरैजसो मानिसहरूका लागि, सामान्य रुघाखोकी ७ देखि १० दिनभित्र आफैँ निको हुन्छ, जसका लागि डाक्टरको उपचार आवश्यक पर्दैन। उपचारको मुख्य उद्देश्य भनेको तपाईंको शरीरले संक्रमणसँग लड्दै गर्दा तपाईंको लक्षणहरूलाई कम गर्नु मात्र हो।
हाल रुघाखोकीको कुनै निश्चित उपचार छैन। एन्टिबायोटिक प्रभावकारी हुँदैनन् किनकि रुघाखोकी भाइरसका कारणले लाग्छ, ब्याक्टेरियाका कारणले होइन। आवश्यक नभएको बेला एन्टिबायोटिक खाँदा समयसँगै अन्य स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।
मद्दत गर्न सक्ने औषधिहरू
तपाईंले डाक्टरको सिफारिस (prescription) बिना फार्मेसी वा औषधी पसलमा सामान्य औषधिहरू पाउन सक्नुहुन्छ जसले तपाईंको लक्षणहरू नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्:
प्यारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन ले उच्च ज्वरो कम गर्न र शरीर दुखाइ, पीडा र घाँटी दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। सधैँ औषधीको प्याकेजिङ्गमा दिइएको मात्राको निर्देशनहरू ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस् र पालना गर्नुहोस्।
डिकन्जेस्टेन्ट नाजल स्प्रे (नाक खोल्न मद्दत गर्ने स्प्रे), थोपा, वा चक्कीहरू ले बन्द वा भरिएको नाकलाई राहत दिन सक्छन्। नाजल स्प्रे एक हप्ताभन्दा बढी प्रयोग नगर्नु महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यसले कहिलेकाहीँ तपाईंको नाकको अवरोधलाई झन् बढाउन सक्छ। यस्ता औषधिहरू ६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकालाई दिनु हुँदैन।
भेपर रब (छातीमा लगाउने बाम) ले शिशुहरू र साना बालबालिकाहरूमा छातीको खोकीलाई शान्त पार्न मद्दत गर्न सक्छ।
ध्यान दिनुहोस् कि खोकी र रुघाखोकीको मिश्रित औषधिहरू प्यारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन चक्कीहरूसँगै नखानुहोस्। यसो गर्दा तपाईंले गल्तीले धेरै औषधि खान सक्नुहुन्छ। यदि तपाईं अनिश्चित हुनुहुन्छ भने, सधैँ फार्मेसिस्टसँग सोध्नुहोस्।
याद राख्नुहोस् कि केही रुघाखोकीका औषधिहरू शिशुहरू, साना बालबालिकाहरू वा गर्भवती महिलाहरूका लागि सुरक्षित हुँदैनन्। यदि तपाईंलाई कुन औषधि तपाईं वा तपाईंको परिवारको लागि सुरक्षित छ भन्ने बारेमा अनिश्चित हुनुहुन्छ भने, सधैँ फार्मेसिस्ट वा स्वास्थ्यकर्मीलाई सोध्नुहोस्।
सप्लिमेन्ट (शरीरलाई आवश्यक पर्ने थप पोषण)
यद्यपि केही मानिसहरू भिटामिन सी वा लसुन जस्ता सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्छन्, तर यिनले रुघाखोकी रोक्न वा छिटो निको हुन मद्दत गर्छन् भनेर देखाउन पर्याप्त बलियो वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
कहिले स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिने
यदि तपाईंको रुघाखोकीका लक्षणहरू बिग्रँदै गएका छन्, १० दिनभन्दा बढी समयसम्म रहिरहन्छन्, वा तपाईंलाई आफ्नो स्वास्थ्यको बारेमा चिन्ता छ भने, कृपया आफ्नो नजिकको स्वास्थ्य चौकी, क्लिनिक वा अस्पताल जानुहोस्। तत्काल चिकित्सा ध्यान आवश्यक पर्ने विशेष अवस्थाहरूका लागि 'Red Flag Signs' (गम्भीर समस्याको संकेत) (माथि उल्लेख गरिएका छन्) लाई हेर्नुहोस्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
चिसो लागेर डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीलाई भेट्न जाँदै हुनुहुन्छ? प्रश्नहरू तयार पारेर जानुभयो भने तपाईंले भेटबाट बढीभन्दा बढी जानकारी पाउन सक्नुहुन्छ। यहाँ केही उपयोगी प्रश्नहरू छन् जुन तपाईंले सोध्न सक्नुहुन्छ:
तपाईंको लक्षणहरूको बारेमा:
यी लक्षणहरू सामान्य रुघाखोकीका हुन्, वा यिनले इन्फ्लुएन्जा (एक प्रकारको फ्लू) वा फोक्सोको संक्रमणलाई संकेत गर्न सक्छन्?
यी लक्षणहरू कति समयसम्म रहन्छन् भन्ने मैले अपेक्षा गर्न सक्छु?
मैले कस्ता चेतावनीका संकेतहरूमा ध्यान दिनुपर्छ जसको अर्थ मलाई अर्को स्वास्थ्य जाँच वा तुरुन्त उपचार आवश्यक हुन्छ?
उपचारको बारेमा:
मलाई कुनै औषधिको आवश्यकता पर्छ, वा घरमै आराम गरेर आफ्नो हेरचाह गर्दा पर्याप्त हुन्छ?
यदि म गर्भवती छु, कुनै दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या छ, वा पहिलेदेखि नै अन्य औषधिहरू लिइरहेको छु भने, मेरा लागि कुन औषधिहरू सुरक्षित छन्?
म बिरामी भएको बेला मैले कुन गतिविधि वा पदार्थहरू त्याग्नुपर्छ?
एन्टिबायोटिकको बारेमा:
यो रुघाखोकीका लागि एन्टिबायोटिक आवश्यक छ?
यदि होइन भने, ब्याक्टेरियाबाट हुने संक्रमणलाई संकेत गर्ने कस्ता लक्षणहरू हुन सक्छन् जसलाई एन्टिबायोटिक उपचार आवश्यक पर्छ?
यदि तपाईंको बच्चालाई रुघाखोकी लागेको छ भने:
मेरो बच्चाको लक्षणहरू सामान्य रुघाखोकीका लागि सामान्य हुन्, वा तपाईंलाई चिन्ता लाग्ने कुनै कुरा छ?
मेरो बच्चामा कुन लक्षणहरूले तुरुन्तै स्वास्थ्य उपचारको आवश्यकतालाई संकेत गर्छ?
संक्रमण फैलिनबाट रोक्ने बारेमा:
यो रुघाखोकी मेरो घरका अरू सदस्यहरू, विशेष गरी साना बालबालिका वा घरका वृद्ध सदस्यहरूलाई फैलिनबाट रोक्न मैले के-कस्ता कदमहरू चाल्न सक्छु?
मेरो बच्चा कहिले सुरक्षित रूपमा विद्यालय वा बाल स्याहार केन्द्रमा फर्कन सक्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।